Sežeta predstavitev esperantske slovnice:

 

Esperanto pišemo, kakor ga govorimo. Črke, ki se razlikujejo od slovenskih, so: ĉ – č; ĝ – dž; ĥ – trdi h; ĵ – ž; ŝ – š; ŭ – v dvoglasjih aŭ in eŭ, ki se izgovrjata kot en zlog: aŭto. Vse druge črke v esperantu izgovarjamo čisto, kakor v hrvaškem ali srbskem jeziku; l je torej vedno l, v je vedno v itd. Poudarek je vedno na predzadnjem zlogu, kakor je to v poljščini: mekanika – mehaničen; internacia – mednaroden; amikeco – prijateljstvo; individueco – individualnost itd.

 

Besedne vrste:

 

V esperantu se besedne vrste razlikujejo po značilni končnici in tako ne more prihajati do nesporazumov.

Tako se vsi samostalniki (substantivoj) končujejo na -o (homo – človek; domo – hiša; arbo – drevo…). Če potrebujemo množinsko obliko (dvojine ni), dodamo končnico -j (urbo – mesto; urboj – mesta). Če potrebujemo tožilnik ali akuzativ, v slovenščini 4. sklon, dodamo končnico -n (Mi vidas riveron – vidim reko; ŝi skribas leterojn – ona piše pisma). Vse druge sklone delamo s pomočjo ustreznih predlogov in samostalnikom v prvem sklonu (Tion mi diris al la prezidanto – to sem rekel predsedniku. Tion ili ricevis de la registaro – to so dobili od vlade. Donu panon al la knabo – daj kruha dečku. Mi venis kun la amiko – prišel sem s prijateljem. Itd.)

Vsi pridevniki (adjektivoj) se končujejo na -a (granda – velik; bela – lep; mola – mehak). Pridevnike sklanjamo enako kakor samostalnike (Mi legas belan libron – berem lepo knjigo; ili veturas per rapida aŭto – oni se peljejo s hitrim avtom). Pridevnike stopnjujemo s predlogoma pli…ol – bolj…ko in plej…el – najbolj izmed (Johano estas pli forta ol Francisko – Janez je močnejši od Franca; sed Paŭlo estas la plej forta el ĉiuj – a Pavel je najmočnejši od vseh).

Vsi prislovi (adverboj) se končujejo na -e (interese – zanimivo; varme – toplo; kore – prisrčno). Prislove stopnjujemo enako kakor pridevnike (mire – čudno; pli mire – bolj čudno; plej mire – najbolj čudno).

Osebni zaimki (personaj pronomoj) so: MI – jaz; VI – ti, vi; LI – on; ŜI – ona; ĜI – to, ono; NI – mi; ILI – oni, ona, one (tretja oseba množina za moški in ženski spol in za stvari, ki v esperantu nimajo spola. Osebne zaimke sklanjamo kakor samostalnike, torej s predlogi in v tožilniku s končnico -n (Mi vidis ŝin – Videl sem jo, njo; Li donis al mi monon – On mi je dal denar). Z osebnimi zaimki pa tvorimo tudi osebne glagolske oblike, zato niso potrebne posebne končnice, ki bi povedale, za katero osebo gre (mi parolas – jaz govorim; vi skribas – ti pišeš; li telefonas – on telefonira; ŝi laboras – ona dela; ĝi funkcias – to deluje; ni portas – mi nosimo; vi lernas – vi se učite; ili paŝas – oni korakajo). V dobri slovenščini osebnih zaimkov, če niso poudarjeni, ne prevajamo, tu jih podajamo za lažje razumevanje esperantskih oblik.

Vsi glagoli (verboj) se v nedoločniku (infinitivo) končujejo na -i, prav kakor v slovenščini (diri – reči; manĝi – jesti; saluti – pozdraviti). Glagolske čase izražamo s končnicami -is, -as, -os za pretekli, sedanji in prihodnji čas (Ni kantis – mi smo peli; vi parolas – vi govorite; ili helpos – oni bodo pomagali). To je bil povedni naklon. Pogojnik delamo s končnico -us (Mi trinkus, se mi havus glason – Jaz bi pil, če bi imel kozarec). Velelnik delamo s končnico -u (Kantu kaj ridu – Poj in se smej!). Želelni naklon delamo s končnico za velelnik -u in s predlogom ke (Mi deziras, ke vi trejnu – Jaz želim, da ti treniraš). Sestavljene glagolske oblike delamo s pomočjo pomožnega glagola esti – biti in deležnika tistega glagola, za katerega pomen gre. Tvorne deležnike delamo s končnicami -int, -ant in -ont za pretekli, sedanji in prihodnji čas (Mi estas manĝinta – Sem jedel; sem tisti, ki je jedel. Vi estas aŭskultanta – Ti poslušaš; si tisti,a, ki poslušaš. Ŝi estas veturonta – Ona bo odpotovala; je tista, ki bo odpotovala). Trpne deležnike pa s končnicami -it, -at in -ot spet za vse tri čase (La filmo estas spektita – film je gledan, je ta, ki je bil gledan; La akvo estas trinkata – voda je pita; je ta, ki jo zdaj kdo pije; La laboro estas farota – delo bo opravljeno; je to, ki ga bo kdo opravil). V sestavljenih glagolskih oblikah lahko rabimo tvorne in trpne deležnike v vseh treh časih, pomožni glagol esti pa v vseh treh časih in v vseh štirih naklonih, s čimer dobimo izredno bogastvo glagolskih oblik.

Odnosni zaimki (korelativoj) so sestavljeni iz prve črke ali dveh črk, ki pomenijo vprašanje (K), kazanje (T), zanikanje (NE) – iz debla teh zaimkov, ki je vedno (I); če se začne zaimek z deblom in nima prvega dela, to pomeni nedoločnost – in iz tretjega dela s črko ali črkami, ki pomenijo osebo (U), stvar (O), kakovost (A), kraj (E), način (EL), razlog in vzrok (AL), last, svojina (ES), količina (OM), časovno (AM). Tako TIU pomeni ta, KIU kro, NENIU nihče, TIAM tedaj itd.

Glavni števniki (numeraloj) so: unu (1), du (2), tri (3), kvar (4), kvin (5), ses (6), sep (7), ok (8), naŭ (9), dek (10), dekunu (11), dekdu (12) … dudek (20), dudekunu (21), dudekdu (22) … tridek (30) … cent (100), centsesdek (160), centokdek naŭ (189) … mil (1000), dumil (2000), dumil dekses (2016). Vrstilne števnike delamo s končnico za pridevnik -a (unua – prvi; dua – drugi; dektria – trinajsti).

Datume (datojn) pišemo takole: Merkredo, 3-an de Februaro 2016 – sreda, 3. februarja.

Vprašalne stavke (demandofrazoj) delamo v esperanto bodisi z vprašalnicami, kakor so zgoraj našteti vprašalni korelativi: kiu – kdo; kio – kaj; kia – kakšen; kie – kje; kiel – kako; kiam – kdaj; kies – kogaršnje; kial – zakaj – ali pa splošno z vprašalnico ĈU (Ĉu vi vidis la akcidenton? – si videl nesrečo?).

Besedotvorje (vortfarado): v esperantu sesavljamo besede iz besednega korena (am- – nekaj v zvezi z ljubeznijo), iz obrazila, ki označuje besedno vrsto (za samostalnike recimo -o, torej amo – ljubezen), iz morebitne predpone, ki spreminja pomen besede (mal- – nasprotno od osnovnega pomena: malamo – sovraštvo), z morebitno pripono, ki tudi spreminja pomen besede (-ec – posploši pomen: malameco – sovražnost). Tako lahko iz enega esperantskega besednega korena naredimo okoli 20 novih besed, ne da bi se jih morali posebej učiti.

Nekaj najpogostejšh predpon in pripon (prefiksoj kaj sufiksoj):

bo- (sorodstvo po poroki): bopatro – tast; bofilo – zet

eks- (bivši): eksprezidento – bivši predsednik; eksedzino – bivša žena (samo slovnični primer!)

fi- (pomeni nekaj zaničljivega, moralno manvrednega): aĵo – stvar; fiaĵo – ničvrednost; ulo – tip; fiulo – ničvrednež.

ge- (pomeni oba spola skupaj): gesinjoroj – gospe in gospodje; gepatroj – starši.

mal- (nasprotni pomen): juna – mlad; maljuna – star; saĝa – moder; malsaĝa – nespameten.

re- (znova, spet) vido – pogled; revido – svidenje; Ĝis revido – Na svidenje!

-an (članstvo, pripadnost): ano – član; samideano – somišljenik; partiano – partijec.

-ar (skupina, družba): arbo – drevo; arbaro – gozd; homo – človek; homaro – človeštvo.

-ebl (mogoč) plenumi – izpolniti, izvesti; plenumebla – izpolnljiv.

-ec (lastnost): homo – človek; homeco – človečnost; justa – pravičen; justeco – pravičnost.

-em (nagnjenost): manĝi – jesti; manĝema – ješč; pensi – misliti; pensema – zamišljen.

-et (pomanjšuje pomen): domo – hiša; dometo – hiška; fripono – lump; friponeto – lumpek.

-eg (povečuje pomen): arbo – drevo; arbego – veliko drevo; krimo – zločin; krimego – velik zločin.

-end (nujno): lerni – učiti se; lernenda – nujen, da se nauči; diri – reči; direnda – nujno za reči.

-ind (vreden česa): fari – narediti; farinda – vreden, da se naredi; danki – zahvaliti se; dankinde – vredno zahvale; ne dankinde – ni vredno zahvale.

-ig (povzročiti): morti – umreti; mortigi – umoriti.

-iĝ (postati): trankvila – miren; trankviliĝi – pomiriti se

-il (orodje): skribi – pisati; skribilo – pisalo.

-in (ženskega spola): viro – moški; virino – ženska.

-ism (sistem, mišljenje): liberala – svobodnjaški; liberalismo – liberalizem.

-ist (poklic, naziranje): kuraci – zdraviti; kuracisto – zdravnik; komunismo – komunizem; komunisto – komunist.

-ul (oseba z lastnostjo osnovne besede): manio – manija; maniulo – manijak.

 

To je kratek povzetek esperantske slovnice. S tem znanjem in nekaj najnujnejšimi besedami lahko začnemo brati vsako esperantsko publikacijo. Besede, ki jih še ne znamo, se nam počasi razlagajo iz celotnega besedila same. V prevod pogledamo samo v skrajnem primeru.

 

Nekaj najnujnejših besed za začetek (pridevniki veljajo za vse tri slovenske spole, čeprav tu podajamo samo moško obliko, esperanto namreč nima slovničnega spola):

 


aĉa zanikrn

ami ljubiti

aero zrak

al k, h

alta visok

alveni prispeti

alvojaĝinto prispeli potnik

apud zraven, poleg

aspekto videz

atingi doseči

baldaŭ kmalu

bela lep

brili sijati

ĉar ker

ĉarma očarljiv

ĉe pri

ĉi tiu tale

ĉiela nebesni

ĉu ali

da količinski predlog (kiom da – koliko)

daŭri trajati

de od

dika debel

diri reči

do torej

du dva

dua drugi

dum med, medtem

duonhoro pol ure

celo

ekstere zunaj

el iz

elĵeti izvreči

elpreni vzeti iz; izvzeti

en v

esti biti

estinte bivajoč

etaĝo nadstropje

feliĉulo srečnež

fervojvojaĝanto vlakovni potnik

forgesi pozabiti

fumo dim

fumotubo dimna cev

ĝi to

ĝis do

ĝoji veseliti se

halti obstati

homo človek

hontema sramežljiv

horo ura

horloĝo ura (naprava)

hundo pes

ia nekakšen

ie nekje

io nekaj

iu nekdo

ili oni

intenci nameravati

interkomunikilo sporazumevalno sredstvo

jam že

jes ja, da

kaj in, ter

kapo glava

ke da (veznik)

kelkaj nekateri

kiel kako, kakor

kiu kdo

konduki voditi

konfirmi potrditi

koro srce

korpo telo

kredi verjeti

kun s,z

kurbiĝo ovinek

kutima običajen

kvazaŭ kakor (da)

la določni člen

legi brati

lia njegov

malagrabla neprijeten

malantaŭ zadaj

malfacile težko

manĝi jesti

mano roka

mia moj

momento trenutek

mondo svet

monstro pošast

naski roditi

naskiĝi roditi se

ne ne

nek … nek niti niti

nenia nikakršen

nigra črn

nomata imenovan

nubo oblak

nur le, samo

okulo oko

pakaĵo zavitek, zavoj

paroli govoriti

per s,z (orodjem)

piedo noga

plena poln

pli bolj

polvo prah

post po, za

poŝtuko žepni robček

premi stiskati

preskaŭ skoraj

pri o (pri tio – o tem)

pro zaradi

provi poskusiti

puŝi potiskati

rapida hiter

rapidi hiteti

regi vladati

regiono področje

renkonto srečanje

respondi odgovoriti

ridi smejati se

rosti peči, pražiti

ŝajna navidezen, dozdeven

saluto pozdrav

same enako

se če

sed a, vendar

serpento kača

servisto služabnik

sia svoj

sinjoro gospod

somero poletje

ŝoseo avtocesta

staranta stoječ

stranga čuden

ŝtuparo stopnice

suda južni

sub pod

suferi trpeti

sufoka zadušljiv

sukceso uspeh

suno sonce

supraĵo površina

supreniri povzpeti se

sur  na

svingi mahati

tago dan

tamen vendar

tempo čas

tiel tako

tio to

tiom toliko

tra skozi

trairi iti skozi

trioble trikrat

triono tretjina

turni obrniti

tuta ves

uniformita uniformiran

unua prvi

urbo mesto

vagonaro kompozicija vagonov

varme toplo

varmego vročina

vesto obleka

vetero vreme

veturi peljati se

videbla viden

vidi videti                   

vivi živeti

vojaĝanto popotnik

vojaĝo popotovanje

Tegoj de semajno dnevi v tednu

lundo ponedeljek

mardo torek

merkredo sreda

ĵaŭdo četrtek

vendredo petek

sabato sobota

dimanĉo nedelja

mesec monato

jaro leto

mateno jutro

vespero večer

nokto noč