FUNDAMENTO DE ESPERANTO

 


Predgovor

Da bi lahko mednarodni jezik dobro in pravilno napredoval in da bi mu bila zagotovljena gotovost, da nikoli ne bi razpadel in da kak lahkomiselni korak njegovih prihodnjih prijateljev ne bi uničil dela njegovih prijateljev v preteklosti – je najbolj potrebno predvsem eno: obstoj jasno definiranega, nikoli dotakljivega in nikoli spremenljivega jezikovnega Fundamenta. Ko bo naš jezik uradno sprejet pri vladah najpomembnejših držav in bodo te države s posebnim zakonom zagotovile esperantu povsem zanesljivo življenje in rabo ter popolno varnost zoper vse osebne muhe ali prepire, tedaj bo avtoritarni odbor, sporazumno izbran od teh vlad, imel pravico narediti v tem jezikovnem fundamentu enkrat za vselej vse zaželene spremembe, če se bodo pokazale za potrebne; a do tistega časa mora ostati fundament esperanta najstrožje nespremenjen, saj je stroga nedotakljivost tega fundamenta največji razlog dosedanjega napredovanja in najpomembnejši pogoj za naš reden in miren napredek v prihodnosti. Nobena oseba in nobeno združenje ne sme imeti pravice arbitrarno narediti v našem Fundamentu niti najmanjše spremembe! To tako pomembno načelo naj bi si esperantisti zapomnili in naj bi se zoper kršenje tega načela vedno odločno bojevali, kajti trenutek, ko bi se kdo tega načela dotaknil, bi bil začetek naše smrti.

Po tihem sporazumu vseh esperantistov že dalj časa gledamo na naslednja tri dela kot na Fundament esperanta: 1. Slovnica s 16 pravili; 2. Univerzalni slovar; 3. Vaje. Na ta tri dela je avtor esperanta vselej gledal kot na zakone zanj, in kljub čestim skušnjavam in zavajanjem nikoli ni dovolil (ali vsaj zavedno ne) niti najmanjšega pregreška proti tem zakonom; upa, da bodo zaradi naše zadeve same tudi vsi drugi esperantisti gledali na ta tri dela kot na edini zakoniti in nedotakljivi fundament esperanta.

Da bi bila kaka država trdna in polna slave in da bi se mogla razcvetati, je potrebno, da sleherni državljan ve, da naj nikoli ne bo odvisen od muh te ali one osebe, ampak mora vselej ubogati le jasne, povsem definirane temeljne zakone svoje dežele, ki so enako obvezujoči za vladajoče in za vladane in pri katerih nihče nima pravice samovoljno po lastni presoji in všeči narediti kako spremembo ali kaj pristaviti. Prav tako, da bi naša stvar dobro napredovala, je potrebno, da ima vsak esperantist polno gotovost, da zakonodajalec zanj nikoli ne bo kaka oseba, temveč jasno definirano delo. Tako, da končamo z vsemi nesporazumi in prepiri, in da bi vsak esperantist jasno vedel, kaj naj ga povsod vodi, se je avtor esperanta zdaj odločil v obliki knjige izdati ta tri dela, ki so po tihem sporazumu vseh esperantistov je zdavnaj postala fundament esperanta, in prosi, da bi se oči vseh esperantistov vselej znova obračale ne vanj, temveč k tej knjigi. Vse do časa, ko bi za vse avtoritativna in nesporna institucija sklenila kako drugače, je treba na vse, kar je najti v tej knjigi, gledati kot obvezujoče za vse; vse, ki je v nasprotju s to knjigo, pa velja kot slabo, tudi če bi bilo izpod peresa avtorja esperanta mem. Samo zgoraj našteta tri dela, objavljena v „Fundamento de Esperanto” smejo veljati kot uradna; vse drugo, kar sem sam pisal ali še bom pisal, kar svetujem, popravljam, odobravam itd., so le privatna dela, ki jih esperantisti – če imajo to za koristno za enotnost naše stvari – lahko ocenjujejo kot vzorna, a ne kot obvezna.

S tem, ko imajo ta tri dela, ponatisnjena v tej knjigi, značaj fundamenta, morajo prav ta pred vsem drugim biti nedotakljiva. Zato naj se bralec ne čudi, da bo našel v svojem nacionalnem prevodu povsem nepopravljene besede (posebej iz angleškega dela), torej enake napake, ki so bile že v prvi izdaji Univerzalnega slovarja (Universala Vortaro). Dovolil sem si popraviti le tiskovne napake; a če je bila kaka beseda narobe ali nespretno prevedena, sem jo v tej knjigi pustil povsem nespremenjeno; saj če bi hotel popravljati, bi to že pomenilo spremembo, ki bi lahko povzročila prepire, ti pa v fundamentalnem delu ne morejo biti dovoljeni. Fundament mora ostati najstrožje nedotakljiv celo s svojimi napakami vred. Saj napačnost v nacionalnem prevodu pri tej ali oni besedi ne pomeni velike nesreče, ko pa je v primerjavi s kontekstualnim prevodom v drugih jezikih zlahka mogoče najti pravi pomen vsake besede; a neprimerno večja nevarnost bi bila dana s spreminjanjem prevoda kake besede, saj bi ob izgubi stroge nedotakljivosti delo izgubilo svoj izredno potreben značaj dogmatične fundamentalnosti, in ko bi kdo našel v kaki izdaji drugačen prevod od druge izdaje, uporabnik ne bi več razpolagal z gotovostjo, da morda jutri ne bom naredil nove spremembe, in izgubil bi zaupanje in podporo. Vsakomur, ki mi bo pokazal kak slab izraz v knjigi Fundamenta, bom mirno odgovoril: da, to je napaka, a ostati mora nedotaknjena, ker sodi k temeljnemu dokumentu, v katerem nihče nima pravice nič spreminjati.

Na Fundament esperanta ni treba gledati kot na najboljši esperantski učbenik in slovar. O, ne! Kdor se hoče v esperantu izpopolniti, temu priporočam razne učbenike in slovarje, veliko boljše in obširnejše, ki so bili izdani pri naših najbolj sposobnih prijateljih za vsak narod posebej in izmed katerih so najpomembnejši izdani zelo dobro in skrbno, pod mojo osebno kontrolo in pomočjo. A Fundamento de Esperanto mora biti dostopen vsakemu dobremu esperantistu kot stalen vodilni dokument, da bi se tako dobro naučil in s čestim pogledom vanj stalno pomnil, kaj je v našem jeziku uradno in nedotakljivo, da bi lahko vselej dobro razlikoval uradne besede in pravila, ki morajo biti objavljena v vsakem esperantskem učbeniku, od besed in pravil, ki jih kdo svetuje zasebno, ki morda niso znane vsakemu esperantistu ali se vsi z njimi morda ne strinjajo. Fundamento de Esperanto mora biti v rokah vsakega esperantista kot neprestan kontrolni instrument, ki ga bo varoval pred zastranitvami s poti enotnosti.

Rekel sem, da mora biti fundament našega jezika absolutno nedotakljiv, celo če se nam bi zdelo, da je v tej ali oni točki nedvomno zmoten. To bi lahko porodilo misel, da bo naš jezik za vselej ostal rigiden in da se nikoli ne bo razvijal... O ne! Kljub strogi nedotakljivosti fundamenta, poseduje naš jezik vso možnost ne le neprestanega bogatenja, temveč celo neprestanega izboljševanja in izpopolnjevanja; nedotakljivost fundamenta nam zgolj stalno zagotavlja, da do tega izboljševanja ne bo prihajalo s samovoljnim, polemičnim in rušečim prelamljanjem in spreminjanjem, ne z zanikovanjem in onesposabljanjem naše dosedanje literature, temveč po naravni poti, nezmedeni in nenevarni. Bolj detaljno bom govoril o tem na kongresu v Boulogne-Sur-Mer; zdaj bom glede tega rekel le nekaj besed, da se moje mnenje ne bi zdelo preveč paradoksno:

 

Tako sem pokazal, v načelu, kako bo stroga nedotakljivost Fundamenta vselej varovala enotnost našega jezika, ne da bi pri tem ovirala jezik, ne le pri bogatenju, temveč tudi stalnem izpopolnjevanju. A v praksi (zaradi že večkrat omenjenih razlogov) moramo kajpada biti zelo previdni ob vsakem takem „izpopolnjevanju” jezika: a) tega ne smemo delati lahkomiselno, temveč samo v primerih dejanske potrebe; b) to lahko (po obilnem presojanju) delajo ne posamezne osebe, ampak le kaka osrednja institucija, ki bo imela neugovorljivo avtoriteto za ves esperantski svet.

 

Tako končujem s temile besedami:

 

Ideje, ki sem jih tu izrazil o Fundamento de Esperanto, so medtem le moje privatno mnenje. Zakonsko sankcijo bodo dobile samo v primeru, da jih bo sprejel mednarodni kongres esperantistov, ki jim bo to delo skupaj s tem predgovorom predstavljeno.

 

L. ZAMENHOF.
Varšava, v juliju 1905.

 

 

 

TEMELJNA SLOVNICA

mednarodnega jezika „Esperanta”

 


A) ABECEDA

Aa,
a

Bb,
b

Cc,
c, z

Ĉĉ,
č

Dd,
d

Ee,
e

Ff,
f

Gg,
g

Ĝĝ,
dž (đ)

Hh,
h

Ĥĥ,
h-trdo

Ii,
i

Jj,
j

Ĵĵ,
ž

Kk,
k

Ll,
l

Mm,
m

Nn,
n

Oo,
o

Pp,
p

Rr,
r

Ss,
s

Ŝŝ,
š

Tt,
t

Uu,
u

Ŭŭ,
kratki u

Vv,
v

Zz,
z

Pripomba: ŭ – kakor kratki u v auto (po izgovoru!) uporabljamo v zvezi s prejšnjim samoglasnikom a ali e: aŭto, eŭtanazio – in ta dvoglas (diftong) izgovarjamo kot en zlog. Če na pisalnem stroju ali v tiskarski stavnici nimamo črk z esperantskimi diakritičnimi znaki, tedaj te črke zamenjamo s sestavami s črko h, ki postane nema in pomeni strešico – namesto: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ pišemo torej: ch, gh, hh, jh, sh, u.

 

B) Besedne vrste.

 

 

Komentar: Kakor povsod, tudi v esperantu pravila niso tako toga, da ne bi bilo niti najmanjše izjeme. Prav te jeziku nazadnje omogočajo, da ne deluje mehanično, temveč organsko, živo. Strogo vzeto nedoločnega člena v esperantu res ni – a včasih kak avtor rabi števnik ali pa kak zaimek tako, kakor da bi šlo za nedoločni člen. Tako tudi Zamenhof sam kdaj zapiše: „unu homo”, pa pri tem ne misli na število, da je šlo za enega samega človeka, temveč misli, kakor da bi esperanto imel tudi nedoločni člen. Pravilo sicer ni kršeno, pač pa je druga besedna vrsta včasih rabljena v funkciji neobstoječega nedoločnega člena. Tiste, ki so se učili kakega romanskega jezika, bo na začetku mogoče motila neskladnost med samoglasnikom a v določnem členu la in pa samostalniško končnico o, torej: la libro. V esperantu morajo pozabiti na dejstvo, da je v romanskih jezikih končnica a navadno znak ženskega spola. V esperantu je to znak pridevnika – in v nekem smislu je tudi določni člen pridevnik, le da z abstraktno vsebino, saj pomeni samo določnost oz. poznanost samostalnika, ki ga uvaja. Sicer pa se morajo tudi v italijanščini tako ali drugače sprijazniti z zvezami kakor la mano (esp.: la mano) ali la radio (esp. la radio)... Zamenhofova pripomba, ki je merila predvsem na slovanske narode, saj ti razen bolgarščine in makedonščine, člena ne poznajo (kakor ga sicer poznajo narečja, prav v smislu zgornje pripombe o Zamenhofovi nedoslednosti...) – in tako imamo s tem tudi Slovenci več težav kakor pa s celotno esperantsko slovnico skupaj. Preprosto nimamo pravega čuta za rabo člena. Zamenhofov nasvet, naj bi se zgledovali po „drugih jezikih” je kar nekam naiven. Saj denimo Nemci nikakor ne rabijo člena enako kakor pa Francozi, Angleži ali Italijani. Podobnost je samo približna, ne pa popolna. Zaenkrat se zadovoljimo s preprostim pravilom, da uporabljamo člen kakor Angleži: ko je bila kaka stvar že omenjena. Za globlji vpogled v to ne tako lahko temo pa se bo treba poglobiti v obširnejši učbenik ali kar v Plena gramatiko de Esperanto G. Waringhiena in K. Kaloczaya, predvsem pa veliko brati in poslušati živ govor dobrih esperantistov. Dober pregled esperantske slovnice najdemo tudi v učbeniku pokojnega profesorja in člana esperantske jezikovne akademije (edini Slovenec doslej!) Rudolfa Rakuše Esperanto II –  za šole, tečaje in samouke, Mladinska knjiga, Ljubljana 1956.

 

 

Komentar: Logično vzeto ima esperanto preprosto toliko sklonov, kolikor je smiselnih vezav med predlogom in samostalnikom. Zamenhof se je v podajanju sklonov oziral pač na evropske jezike, iz katerih je izhajal, ti pa imajo v glavnem 4, 5 ali 6 sklonov. V pravilu, kakor ga je formuliral Zamenhof, je skoraj premalo jasno opredeljeno, kako sklanjamo samostalnik v množini. Najprej namreč dodamo nominativu, ki se vedno končuje z o množinsko končnico j; če pa gre za tožilnik množine (v slovenščini 4. sklon), dodamo h končnici j še končnico za tožilnik n, torej: ĉevalo (konj) – ĉevalon (konja) - ĉevaloj (konji) – ĉevalojn (konje). Zanimivo je vprašanje, zakaj si je Zamenhof za množinsko končnico izbral prav soglasnik j, ko bi bila našim ušesom bližja italijanska ali tudi včasih naša končnica i (konji...). Končnica na j je grškega porekla, čeprav tam pisana s črko ι (i), izgovarjali pa so jo kakor mi j. Zamenhof, ki je jezik vedno preizkušal predvsem v izgovoru in šele nato na papirju, je „slišal”, kako je j pravzaprav edini konzonant (pravzaprav polsamoglasnik), na katerega lahko vežemo drug soglasnik, namreč tožilnikovo končnico n. Poudariti moramo še to, kar je v Zamenhofovem pravilu mogoče premalo poudarjeno, da se predlog in akuzativ logično izključujeta – razen, kadar hočemo pokazati smer, kakor npr.: Mi paŝas en domon. (Stopim v hišo).

 

 

Komentar: Ne gre le za to, da sklanjamo pridevnik po isti logiki kakor samostalnik, temveč tudi, da se pridevnik in samostalnik, prav kakor v slovenščini, ujemata v sklonu in številu (slovničnega spola esperanto ne pozna). Tako sklanjamo denimo zvezo „velika hiša” – granda domo takole: granda domo, de granda domo, al granda domo, grandan domon, kun granda domo, per granda domo – in v množini: grandaj domoj, de grandaj domoj, al grandaj domoj, grandajn domojn, kun grandaj domoj, per grandaj domoj. Sklanjali smo seveda po slovenskem vzorcu, kar pomeni, da je akuzativ na 4. mestu, oba orodnika: kun (skupaj z) in per (s, s pomočjo) pa na 5. in šestem mestu. Kadar uporabljamo tudi člen la, ostaja ta seveda v vseh sklonih nespremenjen: la granda domo, la grandan domon itd. Mogoče bo koga presenetilo, da obstajata v esperantu dva predloga za sestavljanje sklona, ki mu pravimo orodnik in ga v slovenščini delamo z enim predlogom s/z. Esperanto je natančnejši od drugih jezikov in razlikuje med tem, ali je kdo oz. kaj v družbi s kom ali čim ali pa kaj oz. koga uporablja kot sredstvo. Tako označujemo druženje s predlogom kun, uporabo pa s predlogom per: Mi iras kun li – Grem z njim; Mi skribas per krajono – Pišem s svinčnikom.

 

 

Komentar: Morda se bo v samem pravilu nekoliko težje znajti, zato še enkrat bolj preprosto: unu (1), du (2), tri (3), kvar (4), kvin (5), ses (6), sep (7), ok (8), naŭ (9), dek (10) – dekunu (11), dekdu (12), dektri (13), dekkvar (14) ... deknaŭ (19) – dudek (20), dudek unu (21), dudek du (22), dudek tri (23) ... tridek (30), kvardek (40) ... naŭdek (90) – cent (100), ducent (200), tricent (300) ... naŭcent (900) – mil (1000); mil ducent kvardek unu (1241). Bolj kakor pa v bežni omembi v pravilu so pomembni prislovni števniki oz. bolje števniški prislovi: unue (prvič), due (drugič) itd. Delamo jih preprosto tako, da glavnemu števniku pritaknemo prislovno končnico e, ki je v pravilih sicer še nismo srečali.

 

 

Komentar: Zanimivo je, da v tem pravilu – a tako je že v prvi knjigi, učbeniku iz leta 1978! – manjka zaimek za drugo osebo ednine ci s pomenom „ti” v slovenščini. Zamenhof ga nadomešča z enotnim zaimkom, ki sicer velja za drugo osebo množine – vi, Vi – kakor je to tudi v angleščini. Zamenhof je imel do angleščine veliko spoštovanje in je marsikaj sprejel v svoj jezik prav iz nje. V njegovem času namreč prevladujoči jezik mednarodnega poslovanja in doplomacije ni bila angleščina kakor danes, temveč francoščina. Tako je Zamenhof v angleščini in nekaterih jezikovnih poenostavitvah v njej videl prej zaveznika kakor pa konkurenta ali celo sovražnika. Tako je iz tega jezika sprejel zamisel, da je slovnični spol z vsemi komplikacijami in težavami pri učenju, ki jih prinaša s seboj, a z minimalnim dobičkom, pravzaprav odveč, kakor je to videl pri angleščini, po angleškem vzoru pa je predlagal tudi rabo osebnih zaimkov. Tako naj bi se v esperantu preprosto vsi vikali, edninsko obliko druge osebe, se pravi obliko za resnično tikanje, pa naj bi uprabljali samo, kadar bi radi zelo jasno poudarili intimnost ali pa, spet po angleškem vzorcu, kadar gre za Boga, se pravi v svetopisemskih besedilih. V glavnem je razvoj mednarodnega jezika spoštoval to Zamenhofovo zamisel, nekateri avtorji, med njimi danes predvsem filozof Eugène de Zilah, ki obžaluje izgubo občutka za razliko med tikanjem in vikanjem in dosledno uporablja obe obliki tako, kakor ju sicer uporablja v francoščini, ki je jezik njegove izobrazbe in kulture, pa uporabljajo možnost razlikovanja, kakor jo je odprl Zamenhof z uvedbo sicer redko rabljenega osebnega zaimka ci.

 

 

Glagolske oblike:

·         Sedanji čas (prezent) se končuje na as; npr. mi far'as, (jaz) naredim.

·         Pretekli čas (preterit) se končuje na is; npr. li far'is, on je naredil.

·         Prihodnji čas (futur) se končuje na os; npr. ili far'os, oni bodo naredili.

·         Pogojnik (kondicional) se končuje na us; npr. ŝi far'us, ona bi naredila.

·         Velelnik (imperativ) se končuje na u; npr. far'u, naredi, naredite; ni far'u, dajmo, naredimo!

·         Nedoločnik (infinitiv) se končuje na i; npr. far'i, narediti.

·         Sedanji tvorni deležnik (aktivni particip prezenta) se končuje na ant; npr. far'ant'a, narejajoči, tisti, ki naredi; far'ant'e, narejajoč, tako, da naredi.

·         Pretekli tvorni deležnik se končuje na int; npr. far'int'a, ki je naredil.

·         Prihodnji tvorni deležnik se končuje na ont; far'ont'a, ki bo naredil.

·         Sedanji trpni deležnik (pasivni deležnik prezenta) se končuje na at; npr. far'at'a, narejen.

·         Pretekli trpni deležnik se končuje na it; npr. far'it'a, narejen (v preteklosti).

·         Prihodnji trpni deležnik se končuje na ot; far'ot'a, narejen (v prihodnosti).

 

Vse pasivne oblike delamo s pomočjo glagola esti (biti) v ustrezni obliki in trpnega deležnika v ustreznem času, pri čemer si pomagamo s predlogom de (od), tako npr. ŝi est'as am'at'a de ĉiu'j, ona je ljubljena od vseh.

 

Komentar: Vse to se v obliki Zamenhofovega pravila bere in sliši veliko bolj zapleteno, kakor v resnici je. Zamenhofova genialnost je bila v tem, da je do skrajnosti poenostavil oblike, teh le nekaj oblik pa v sistemu omogoča veliko več natančnosti kakor še tako zapletene glagolske oblike v jezikih, ki uživajo veliko slavo prav zaradi svojega glagola. Še enkrat si oglejmo, koliko različnih glagolskih končnic v resnici imamo. Nedoločnik je, kakor v slovenščini, na i (kanti, legi, skribi – peti, brati, pisati). Oseb ne označujemo s končnicami, kakor recimo v slovenščini – in kar učenje našega jezika tujcem tako otežuje – temveč z osebnimi zaimki, ki jih postavljamo pred glagol (kakor to delajo tudi sodobni evropski jeziki germanske in romanske skupine): mi diras, vi (ci) diras, li diras, ŝi diras – pravim, praviš, on pravi, ona pravi. Nove končnice potrebujemo samo še za oznako časov, a samo treh enostavnih časov: is, as, os za preteklost, sedanjost in prihodnost, nato pa še eno končnico z pogojnik us in eno za velelnik in želelnik skupaj u. To je vse! Torej: Mi iris – šel sem; mi iras – grem; mi iros – bom šel; mi irus – bi šel; iru! – pojdi! pojdite! ali za želelnik: Mi deziras, ke mi iru – želim, da bi šel. V pravilu želelna oblika ni posebej omenjena, saj jo Zamenhof pozneje obravnava v vajah, v pravilu pa je hotel podati samo slovnično obliko, ki je enaka kakor za velelnik – u! V pravilu je omenjeno, kako delamo pasivne glagolske oblike. Ni pa posebej omenjeno, da lahko tudi aktivni način delamo v sestavljeni obliki, torej tako kakor pasivnega, s čimer pridobimo novo in neverjetno bogato tabelo časov in medčasov. Tako ni možno reči le: La libro estas verkita de la aŭtoro – knjiga je napisana od avtorja, temveč tudi: La aŭtoro estas verkanta la libron – avtor je pišoč (tisti, ki piše) knjigo. Razlika med tvornim (aktivnim) in trpnim (pasivnim) deležnikom je v končnici: it, at, ot za trpne in int, ant, ont za tvorne. Da si bomo lažje zapomnili: „zabušant” je tisti, ki zabušava, lenari – „falzifikat” pa je to, kar je ponarejeno. Vidimo torej, da si tudi tu ni mojster nič izmišljal, saj so nam te končnice znane ne le iz klasičnih jezikov, temveč tudi kar iz slovenščine. Ta možnost pa odpira neizčrpne variacije sestavljanja. Tako lahko kombiniramo pomožni glagol esti v vseh časih, v pogojniku ali velelniku oz. želelniku s tvornim ali trpnim deležnikom spet v vseh časih (deležnika nimamo tudi v pogojnem, velelnem ali želelnem naklonu, čeprav se bo kdaj v prihodnosti morda razvila tudi ta oblika). Tako lahko rečemo: Mi estus skribinta, skribanta, skribonta – kar pomeni: Bi pisal (bil pišoč) v preteklosti, sedanjosti, prihodnosti.

 

 

Komentar: V modernih narodnih jezikih je razlikovanje pridevnikov in prislovov včasih prav težavna stvar, saj navadno nimajo posebnih oblik. Tako pomeni nemški pridevnik groß tako „velik” kakor tudi „veliko”. Šele iz stavčne zveze razberemo, ali je beseda mišljena kot pridevnik ali pa kot prislov. Teh težav v esperantu nimamo, saj lahko z rabo ustrezne končnice iz iste besedne osnove naredimo bodisi prislov (na e: bele = lepó) ali pa pridevnik (na a: bela = lep). A ne le to; v esperantu lahko naredimo prislov (kakor tudi pridevnik) tudi iz besednih osnov, ki niso pridevniške oz. prislovne, temveč samostalniške, števniške ali celo zaimenske, tako npr.: homo (človek) – homa (človeški) – home (človeško); ali: unu (en) – unua (prvi) – unue (prvič); ali: mi (jaz) – mia (moj) – mie (po moje) ...

 

 

Komentar: Pravilo je v resnici nepopolno, saj bi moralo pisati še: ... razen, kadar z akuzativom na n nakazujemo smer: Mi veturas en la urbon. (Peljem se v mesto.) Če bi namreč rekli: Mi veturas en la urbo, kakor dovoljuje Zamenhofovo pravilo, bi to pomenilo „Vozim se v mestu”. Da torej ločimo kraj in smer dogajanja, uporabljamo za nakazovanje smeri akuzativ, kar pomeni, da moramo izjemoma dovoliti hkratnost predloga in sklona, ki ni imenovalnik, temveč tožilnik.

 

 

 

C) Splošna pravila.

 

 

Komentar: Esperanto ima fonetično pisavo kakor Srbi in Hrvati. A pri tem moramo to pravilo razumeti z zrnom soli: popolne fonetične pisave namreč ni, ker bi ta morala vsebovati nekaj deset, če ne kar nekaj sto znakov (črk). Pisava je torej vedno, celo pri Srbih, samo načelno in v grobem fonetična, saj ima vsak živ jezik bistveno več glasov kakor pa črk! Vse fonetične zakonitosti, ki veljajo za slovenščino in druge jezike, veljajo tudi za esperanto. Tudi tu nastopajo pojavi asimilacije (prilikovanja), tudi tu prihaja nehote do izpustov (elizij) in različnih vrednosti vokalov ter različne jasnosti konzonantov. Gre pa za to, da je teh odstopanj čim manj, da se uveljavi zmerna srednja lega in jasnost v izgovoru. Za Slovence je v izgovoru esperanta nekoliko problem čistost soglasnikov in srednja širina samoglasnikov. To velja na začetku nekoliko bolj zavestno poudarjati. V esperantu ni ozkega in širokega o in e, kakor je to v slovenščini, temveč skušamo oba samoglasnika izgovarjati nekje v srednji legi, recimo nekoliko po italijansko ali hrvaško. Posebno poglavje so tiste črke, ki jih Slovenci izgovarjamo drugače kakor jih pišemo, predvsem l in v. V esperantu ju izgovarjamo tako, kakor bi ju morali izgovarjati v srbščini ali hrvaščini (in po tem, da tega ne delamo, nas takoj prepoznajo za Slovence...) – torej res kot l in v!

 

 

Komentar: To pravilo dela Slovencu na začetku nekaj težav, kakor jih recimo ne dela Poljaku, saj je to tudi pravilo poljskega izgovora. Tako Slovenec na začetku učenja besedo internacia povsem narobe in za esperantsko uho prav grdo izgovori „internácia”, kakor da bi šlo za interniranje jetnika v kakem taborišču, ne pa internacía (mednaroden), kakor je edino prav. To pravilo sicer načelno nima izjeme, deluje pa kot izjema tedaj, kadar uporabljamo pri samostalniku izpust (apostrof) zadnjega samostalniškega samoglasnika o. To ima za posledico, da se poudarek dejansko premakne na zadnji zlog v besedi, kakor npr. homo – hom’ (človek). Poudarek je ostal na istem vokalu kot nosilcu zloga, a ker je zadnji vokal odpadel, je beseda dejansko poudarjena na koncu.

 

 

Komentar: To pravilo je v svojem prvem stavku z izvirno Zamenhofovo pripombo danes seveda že povsem pozabljeno in odvečno. Morda ga lahko porabimo v prvi ali še drugi lekciji kakega učbenika ali v prvem pismu kakega začetnika, da pokažemo na sestavljenost besed, sicer pa tega skoraj nihče več ne dela. Vsekakor pa je pomemben drugi del tega pravila, saj je v njem skrita pravzaprav kompletna „filozofija” slovnice mednarodnega jezika. Če bi vprašali kakega slavista, germanista ali romanista ali kakega klasičnega filologa, v katero jezikovno družino bi esperanto sodil, bi ga najbrž vsakdo izmed njih brž uvrstil v skupino romanskih jezikov. Kako tudi ne: več ko 70 % besedišča prihaja v esperanto iz latinščine, a predvsem s francoskim, potem pa tudi angleškim, nemškim, poljskim in ruskim posredovanjem. Zamenhofovo načelo je namreč bilo, da je vzel sicer latinsko besedno osnovo, a je še prej pogledal, ali jo uporabljajo tudi našteti jeziki, ki veljajo za nekakšno jezikovno podlago esperanta: francoščina, nemščina, angleščina, poljščina in ruščina. Če se taka osnova pojavi v vseh petih naštetih jezikih, pride po tem načelu avtomatično v esperantski slovar. Pridejo pa seveda tudi take, ki se pojavljajo v štirih, treh ali celo samo dveh ali enem od imenovanih jezikov, če je le po svoji naravi dovolj mednarodna. Tako bi po besednem zakladu, s tem pa tudi po svoji fonetiki esperanto nedvomno sodil v skupino romanskih jezikov. A ta vtis močno vara. Jezik je veliko več kakor pa samo seznam besed. Bolj bistvena kakor slovar (saj po slovarju bi tudi angleščino lahko uvrstili vsaj enako med romanske, kakor germanske jezike) je struktura kakega jezika, v tej strukturi pa je besedotvorje bistvenega pomena. In po pravilih besedotvorja esperanto ne le ni romanski, temveč ni niti indoevropski jezik! Drugače kakor indoevropski jeziki, ki so fleksijski, se vedejo aglutinski jeziki (kakor turščina ali madžarščina) in izolativni jeziki (kakor kitajščina). Esperanto sodi v vse tri skupine – in prav v tem je po eni strani vir njegove neprimerljive gibčnosti, po drugi strani pa uteleženo načelo njegove mednarodnosti. Zato ga zaznavajo kot svojega ne le Francozi ali Italijani, ki hitro prepoznajo največje število besed, pač pa tudi Korejci, Vietnamci ali Kitajci, ki jim je sicer besedno enako tuj kakor pa kateri koli indoevropski jezik, jim je pa blizu po strukturni plati, saj ga doživljajo kot aglutinski ali pa izolativni jezik, kar jim bistveno olajša vživljanje vanj.

 

Če si ogledamo esperantsko besedotvorje z vidika indoevropske slovnice, potem imamo najprej besedni koren z najsplošnejšim pomenom, kakor recimo hom – nekaj v zvezi s človekom. Če temu korenu (radiko) pritaknemo samostalniško obrazilo o, ki pa v avtonomni esperantski slovnici pomeni tudi samostojno besedo, ki pomeni to, kar je, se pravi nekakšen samostalnik, dobimo besedo hom’o – človek. Če namesto samostalniške končnice oz. samostojne besede za nekaj obstoječega o pritaknemo pridevniško končnico oz. samostojno besedo za označevanje lastnosti a, dobimo po naše pridevnik hom’a – človeški. Tako lahko iz istega korena naredimo vse možne besedne vrste s pritikanjem ustreznih obrazil oz. samostojnih besed (četudi sestavljenih iz zgolj enega samoglasnika, enega soglasnika kakor pri tožilniku ali samoglasnika in soglasnika kakor pri glagolskih časih in naklonih). To pa ne pomeni, da bi bil koren v smislu naših besednih vrst povsem nevtralen. V resnici so koreni po svojem poreklu, kakor jih je Zamenhof jemal iz klasičnih in modernih jezikov, samostalniški, pridevniški, prislovni, glagolski, števniški itd. Tako je prav koren hom samostalniški, z drugimi obrazili pa lahko iz tega vendar takoj naredimo tudi pridevnik, prislov (hom’e – človeško), celo glagol (hom’i – biti človek, „človečiti”). S sestavljanjem besed z lastnim stalnim pomenom po logiki esperanta oz. korenov, obrazil, predpon in pripon po logiki indoevropskih jezikov, pa ne delamo le posameznih besednih vrst, temveč spreminjamo pomen v okviru iste besedne vrste. Prav tu pa je esperantsko besedotvorje nekaj posebnega. Tako lahko z ustreznimi predponami in priponami iz enega samega korena sestavimo v povprečju med 10 in 20 besed, kar pomeni po eni strani neznansko olajšanje pri učenju besed, po drugi strani, kar je še pomembnejše, pa neverjetno bogastvo in gibkost v izražanju, združeno z natančnostjo brez primere. Predpone in pripone, s katerimi spreminjamo pomen besed so:

 

1. predpone:

bo- ki pomeni sorodstvo, nastalo po poroki: bofrato – svak

dis- ustreza slovenski predponi raz-: disdoni – razdati; disporti – raznositi

ek- izraža trenutnost kakega dejanja: ekpaŝi – stopiti; ekparoli – spregovoriti

eks- ustreza slovenskemu izrazu bivši: eksministro – bivši minister

fi- izraža moralno ničvrednost: fiŝerco – grda šala; fidomo – razvpita hiša; fiaĵo – grda stvar

ge- pomeni razširitev pomena besede na oba spola: gepatroj – starši; gesinjoroj – gospe in

 gospodje; gefratoj – bratje in sestre

mal- obrne pomen dane besede v njeno nasprotje: malbela – grd; malgranda – majhen;

 malbona – slab; malinteligentna – nespameten; malfeliĉa – nesrečen

mis- pomeni slabo zmoto oz. napačnost: mistraduki – slabo prevajati; misprononco – slaba

 izgovorjava; misuzo – zloraba; miskompreno – nesporazum

pra- ima enak pomen kakor ista pripona v slovenščini: prahomo – pračlovek; praavo – praded

re- pomeni ponovitev, vračanje: reveni – vrniti se; repagi – vrniti denar; reteni – zadržati;

            refoje – ponovno; rekoni – prepoznati, spoznati

 

2. pripone:

- pomeni ničevost, šibkost, nevrednost: hundaĉo – ščene; domaĉo – bajta; dikaĉa

            debelušast; aĉaĵo – ničvredna stvar; aĉulo – ničvrednež

-ad pomeni ponavljanje dejanja ali trajnost: grimpado – plezanje; telefonado – telefoniranje;

            venadi – prihajati; paroladi – neprestano govoriti; faladi - padati

- pomeni popredmetenje: artaĵo – umetnina; fluaĵo – tekočina; novaĵo – novica; glaciaĵo

            sladoled

-an pomeni pripadnost: ano – član; klubano – član kluba; partiano – partijec; insulano

            otočan; aniĝi – včlaniti se

-ar pomeni skupino, vrsto, zbirko pojavov: homaro – človeštvo; gazetaro – časopisje;

personaro – osebje; ŝtuparo – stopnišče; horaro – urnik; demandaro – vrsta vprašanj; ariĝi – zbirati se

-ĉj pripona za tvorjenje ljubkovalnih besed in imen, ki jo pritaknemo na prvi ali prva dva

            zloga besede ali imena (moškega, saj obstaja za ženska imena posebna pripona): paĉjo

            – očka; fraĉjo – bratec; Joĉjo – Jožek

-ebl izraža možnost uresničitve: kredebla – verjeten; manĝebla – užiten; pensebla – kar si je

            mogoče misliti; realigebla – uresničljiv; atingebla – dosegljiv; videbla – viden

-ec pomeni lastnost, abstraktni pomen, posplošitev: homeco – človečnost; ebleco – možnost;

            juneco – mladost; noveco – novost; infaneca – otroški; ligneca – lesnat

-eg povečuje ali krepi pomen: grandega – velikanski; multege – na moč veliko; ungego

            krempelj; kriegi – kričati, vpiti; fortege – silno, na vso moč; ege – na moč

-ej pomeni prostor, ustanova: dormejo – spalnica; paŝtejo – pašnik; lernejo – šola; laborejo

            delavnica; prelegejo – predavalnica; sanktejo – svetišče

-em pomeni nagnjenost, težnjo: laborema – delaven; pensema – nagnjen k premišljanju;

            ŝparema – varčen; parolema – zgovoren

-end pomeni nujnost, brezpogojnost: farenda – to, kar je treba narediti; pagenda – to, kar je

            treba plačati, plačilno zapadlo; solvenda – to, kar je treba rešiti; lernenda – to, česar se

            je treba naučiti

-er pomeni del celote: polvero – prašek; lignero – trska; neĝero – snežinka; sablero – zrno

            peska; panero – krušna drobtina; ĉenero – členek verige; ero – drobec, element

-estr pomeni voditeljski položaj ali lastnost: ŝipestro – ladijski poveljnik; urbestro – župan

            mesta; vilaĝestro – župan (vasi); estri – voditi; estro – predstojnik; estraro – vodstvo

-et zmanjšuje oz. slabi pomen besede, za katero jo pripnemo: monteto – hrib; rideti

            smehljati se; etulo – malček, pritlikavček; pomen pa ima tudi kot samostojna beseda:

eta – neznaten

-id pomeni rojstvo, nasledstvo: bovido – tele; kokido – piščanec; ŝafido – jagnje; reĝido

            kraljevič; latinida – izvirajoč iz latinščine; idaro – potomstvo; ido - potomec

-ig pomeni odnos povzročanja: igi – narediti kaj ...; blindigi – oslepiti; lacigi – utruditi; akrigi

            – naostriti; elakrigi – izostriti; detronigi – vreči s prestola (dob. „razprestoliti”); ŝtatigi

            – podržaviti; publikigi – objaviti itd.

- pomeni postajanje, spremembo kot posledico kakega dejanja: iĝi – postati; fariĝi – narediti

            se, nastati; blindiĝi – oslepeti; enlitiĝi – spraviti se v posteljo (dob.: „vposteljiti se”);

            disiĝi – raziti se; komenciĝi – začeti se itd. – Pripona – je torej nasprotje pripone –ig.

-il pomeni sredstvo, orodje: segilo – žaga; kudrilo – šivanka; tondilo – škarje; sonorilo

            zvonec; pesilo – tehtnica; pezilo – utež; ilo – sredstvo; ilaro – orodje; ilujo – kovček za

            orodje itd.

-in pomeni ženski spol: virino – ženska; patrino – mati; kokino – kokoš; konatino – znanka;

            amatino – ljubica; leonino – levinja itd.

-ind pomeni zaslugo, vrednost: ridinda – smešen (vreden smeha); mirinda – vreden

            občudovanja; konsiderinda – upoštevanja vreden; uzinda – uporaben (vreden za

            uporabo); inda – vreden; malinda – nevreden itd.

-ing pomeni držaj, nastavek z luknjo, v katero namestimo kak predmet oz. orodje: cigaringo

            ustnik za cigaro; kandelingo – svečnik; fingringo – naprstnik; plumingo – peresnik;

            glavingo – nožnica meča; elingigi glavon – povleči meč iz nožnice itd.

-ism pomeni doktrino, sistem mišljenja ali oblasti, gibanje, način ravnanja ali govorjenja:

            platonismo – platonizem; marksismo – marksizem; komunismo – komunizem;

            naziismo – nacizem; homaranismo – homaranizem (esperantski medverski

            humanizem); germanismo – germanizem; anglismo – anglizem; oportunismo

            oportunizem; kanibalismo – kanibalizem itd.

-ist pomeni osebo, ki se poklicno ali intenzivno s čim ukvarja: ŝuisto – čevljar; instruisto

            učitelj; komunisto – komunist; filologisto – filolog (jezikoslovec); protagonisto

            protagonist; interpretisto – interpret; fiŝbredisto – gojitelj rib; esperantisto

            esperantist (tisti, ki dela za esperanto poklicno ali zelo intenzivno, sicer je dovolj

            esperanto”, kakor je samega sebe podpisal tudi Zamenhof) itd.

-nj je ljubkovalna oblika za ženski spol, ki jo pritaknemo prvemu zlogu ali prvima dvema

            zlogoma besede ozl imena: panjo – mamica; franjo – sestrica; Elinjo – Lizika; Sonjo

            Sonjica itd.

-obl pomnoži število: unuobla – enojen; duobla – dvojen; trioble – trojno; multoble

            velikokrat, večkratno; multobligi – pomnožiti, razmnožiti; sepoble kvar estas dudek ok

            (7 x 4 = 28) itd.

-on pomeni ulomek: kvinono – petina; centono – stotina, stoti del; duonpatrino – mačeha itd.

-op je pripona za tvorjenje združnih števnikov: unuope – posamezno; triopa saluto – trojen

            pozdrav; duope – v dvoje itd.

-uj pomeni posodo, rastlino z ozirom na sadeže, deželo, poseljeno z ...: sukerujo

            sladkornica; inkujo – črnilnik; lavujo – umivalnik; prunujo – sliva (drevo); pomujo

            jablana; Britujo – Britanija; Esperantujo – esperantski svet itd. (V novejšem času je

            končnico –uj za dežele in države zamenjala končnica –io: Slovenio, Aŭstrio, Britio itd.

-ul pomeni osebo z lastnostjo, o kateri govori beseda: feliĉulo – srečnež; avarulo – skopuh;

            fiulo – nesramnež; kontraŭulo – nasprotnik; ulo – tip, bitje itd.

-um je nedifinirana končnica za primere, ko ne moremo uporabiti nobene druge, pomeni pa

            nekaj splošnega, neko početje, onegavljenje: brakumi – objeti; gustumi – poskušati;

            buŝumo – nagobčnik; komunumo – občina; akvumi – zalivati; umi – onegaviti, nekaj

            početi, se česa iti...

 

 

Komentar: Slovenci, Hrvatje in Srbi delamo nikalne stavke nelogično, saj uporabljamo dvojno zanikanje, ki se po logiki izniči. Jezik pa seveda ni povsem logična zadeva, zato imamo v vseh jezikih opraviti tudi s tim. idiotizmi, se pravi rešitvami, ki kršijo pravila logičnega mišljenja – in izrazit primer tega je dvojno zanikanje v slovenskem stavku. Esperanto temelji na logiki in je zato v njem tudi komaj najti kak idiotizem – a tudi ta jezik ni tako matematično popoln, da bi v njem ne našli prav nič nelogičnega. Tega pa ni na splošni in temeljni ravni, se pravi med temi 16 pravili, pač pa na ravni, ki je veliko globlja in jo dosežemo šele z leti praktične uporabe.

 

 

Komentar: O tem smo govorili že v prejšnjih komentarjih. Izpeljava ima svojo logiko. Predmet dogajanja, ki ga opisuje stavek – in predmet postavimo v tožilnik – je v nekem smislu tudi cilj tega dogajanja. Cilj pa je pojem iz krajevne orientacije, torej tudi zanj velja sklon, ki označuje predmet, torej spet tožilnik, v esperantu izražen s končnico n.

 

 

Komentar: To je ena Zamenhofovih genialnih domislic. Prav tega, kar nepoučeni esperantu očitajo, da bi namreč moral biti zaradi svoje logične gradnje rigiden in mrtev, ni mogoče najti, saj so vanj vgrajene tudi take mehke prehodne rešitve, kakor je to tudi predlog je. Zanimiva je tudi napačna Zamenhofova raba besede enuo, ki v resnici pomeni dolgočasje. Prav bi se sintagma glasila: sopiro je la patrujo, a v mojstrovi predstavi se je pojav dolgočasja očitno prelival s pojavom hrepenenja, namreč po logiki, da bi bilo dolgočasja konec, če bi bilo hrepenenje uresničeno... A Zamenhof je sam zahteval, naj ostanejo v Fundamentu nedotaknjene tudi napake, samo da bi rešil popolno zavarovanost Fundamenta kot zagotovila jezikovne stabilnosti. Zgodovina mednarodnega jezika mu je vsekakor dala prav.

 

 

Komentar: Po eni strani ima esperanto (v katerem ne velja puristično načelo, da je tujka dovoljena samo, če ni ustrezne domače besede) na voljo poleg svojega slovarja najmanj še obsežen slovar tujk, kakor ga poznamo v vseh kulturno razvitih jezikih. Vendar je vmes problem, ki se ga je Zamenhof dobro zavedal in temu ustrezno tudi vstavil v svoje pravilo majhno, a zelo pomembno rezervo. Večji del tujk vsaj tisti jeziki, ki sestavljajo osnovo esperantskega besednega zaklada, se pravi francoščina, nemščina, angleščina, poljščina in ruščina, prenašajo iz skupnega vira – največkrat iz latinščine in grščine – v enaki ali skoraj enaki obliki in z enakim ali skoraj enakim pomenom. Te „tujke” postanejo avtomatično del esperantskega besedišča, le da dobijo esperantsko obliko, kar pomeni včasih izpustitev zadnjega zloga, predvsem pa dodatek ustrezne končnice in esperantsko pravopisno in izgovorno obliko. To je vesela novica. To pomeni, da je slovar mednarodnega jezika odprt in število njegovih besed neprestano narašča. Slaba novica pa je, da razni jeziki (vsaj med imenovanimi, ki so za esperanto najbolj pomembni) sicer isto osnovo v jeziku, iz katerega črpajo, prenašajo v svoj sistem s spremenjenim pomenom in kdaj tudi obliko. Predvsem odstopa od naših pričakovanj (gledano s slovenskega položaja) angleščina. Tako v angleščini beseda actual ne pomeni tega, kar pomeni pri nas in tudi v esperantu, temveč pomeni „dejanski, resnični”. Kadar hoče Anglež kaj imeti za aktualno v našem pomenu te besede, bo rekel: current, relevant ali latest. A ker je v vseh drugih jezikih raba te besede vendarle skupna, je prišla beseda aktuala (z izpeljankami: aktualo, aktualeco, aktualumi itd.) tudi v esperanto.

 

 

Komentar: O tem smo govorili že pri pravilu o poudarjanju besed na predzadnjem zlogu – ob rabi apostrofa pa dejansko na zadnjem. V prozi, razen če gre za rekla in pregovore, se izpuščanje samostalniške končnice o ni uveljavilo, čeprav zoper to ni nobenega sistemskega ugovora. Teoretično bi lahko kdo napisal ves roman v esperantu z izpuščenimi samostalniškimi končnicami in bi se ne pregrešil zoper Fundamento. Uporabljali pa so apostrof pri prevajanju predvsem klasične poezije in pri pisanju lastne poezije v klasičnem slogu. Proti logiki in duhu Fundamenta pa so rabe kakor Dank’ al Dio (Hvala Bogu), saj z apostrofirano besedo „dank’” ni mišljen samostalnik danko, ki bi pomenil zahvalo, temveč prislov danke, ki pomeni zahvaljujoč. Če bi namreč mislili na samostalnik, kar tudi ni nemogoče, bi morali uporabiti tožilnik: Dankon al Dio, saj je to skrajšani stavek, ki bi se v celoti glasil: Mi deziras dankon al Dio (Želim zahvalo Bogu).

 

 

 

EKZERCARO / VAJE

de la lingvo internacia / mednarodnega jezika «esperanta»

 


§1.

ALFABETO / ABECEDA

Aa, Bb, Cc, Ĉĉ, Dd, Ee, Ff, Gg, Ĝĝ, Hh, Ĥĥ, Ii, Jj, Ĵĵ, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Ŝŝ, Tt, Uu, Ŭŭ, VV, Zz.

Nomoj de la literoj / imena črk: a, bo, co, ĉo, do, e, fo, go, ĝo, ho, ĥo, i, jo, ĵo, ko, lo, mo, no, o, po, ro, so, ŝo, to, u, ŭo, vo, zo.

 

§2.

Ekzerco de legado / vaja v branju.

Al. Bá-lo. Pá-tro. Nú-bo. Cé-lo. Ci-tró-no. Cén-to. Sén-to. Scé-no. Scí-o. Có-lo. Kó-lo. O-fi-cí-ro. Fa-cí-la. Lá-ca. Pa-cú-lo. Ĉar. Ĉe-mí-zo. Ĉi-ká-no. Ĉi-é-lo. Ĉu. Fe-lí-ĉa. Cí-a. Ĉí-a. Pro-cé-so. Sen-ĉé-sa Ec. Eĉ. Ek. Da. Lú-do. Dén-to. Plén-di. El. En. De. Té-ni. Sen. Vé-ro. Fá-li. Fi-dé-la. Trá-fi. Gá-lo. Grán-da. Gén-to. Gíp-so. Gús-to. Lé-gi. Pá-go. Pá-ĝo. Ĝis. Ĝús-ta. Ré-ĝi. Ĝar-dé-no. Lón-ga. Rég-no. Síg-ni. Gvar-dí-o. Lín-gvo. Ĝu-á-do. Há-ro. Hi-rún-do. Há-ki. Ne-hé-la. Pac-hó-ro. Ses-hó-ra Bat-hú-fo. Hó-ro. Ĥó-ro. Kó-ro. Ĥo-lé-ro. Ĥe-mí-o. I-mí-ti. Fí-lo. Bír-do. Tró-vi. Prin-tém-po. Min. Fo-í-ro. Fe-í-no. I-el. I-am. In. Jam. Ju. Jes. Ju-ris-to. Kra-jó-no. Ma-jés-ta. Tuj. Dó-moj. Ru-í-no. Prúj-no. Ba-lá-i. Pá-laj. De-í-no. Véj-no. Pe-ré-i. Mál-plej. Jús-ta. Ĵus. Ĵé-ti. Ĵa-lú-za. Ĵur-nálo. Má-jo. Bo-ná-ĵo. Ká-po. Ma-kú-lo. Kés-to. Su-ké-ro. Ak-vo. Ko-ké-to. Li-kvó-ro. Pac-ká-po.

 

§3.

Ekzerco de legado / vaja v branju.

Lá-vi. Le-ví-lo. Pa-ró-li. Mem. Im-plí-ki. Em-ba-rá-so. Nó-mo. In-di-fe-rén-ta. In-ter-na-cí-a. Ol. He-ró-i. He-ro-í-no. Fój-no. Pí-a. Pál-pi. Ri-pé-ti. Ar-bá-ro. Sá-ma. Stá-ri. Si-gé-lo. Sis-té-mo. Pe-sí-lo. Pe-zí-lo. Sén-ti. So-fís-mo. Ci-pré-so. Ŝi. Pá-ŝo. Stá-lo. Ŝtá-lo. Vés-to. Véŝ-to. Dis-ŝí-ri. Ŝan-cé-li. Ta-pí-ŝo Te-o-rí-o. Pa-tén-to. U-tí-la. Un-go. Plú-mo. Tu-múl-to. Plu. Lú-i. Kí-u. Ba-lá-u. Tra-ú-lo. Pe-ré-u. Ne-ú-lo. Fráŭ-lo. Paŭ-lí-no. Láŭ-di. Eŭ-ró-po. Tro-ú-zi. Ho-dí-aŭ. Vá-na. Vér-so. Sól-vi. Zór-gi. Ze-ní-to. Zo-o-lo-gí-o. A-zé-no. Me-zú-ro. Ná-zo. Tre-zó-ro. Mez-nók-to. Zú-mo. Sú-mo. Zó-no. Só-no. Pé-zo. Pé-co. Pé-so. Ne-ní-o. A-dí-aŭ. Fi-zí-ko. Ge-o-gra-fí-o. Spi-rí-to. Lip-há-ro. In-díg-ni. Ne-ní-el. Spe-gú-lo. Ŝpí-no. Né-i. Ré-e. He-ró-o. Kon-scí-i. Tra-e-té-ra. He-ro-é-to. Lú-e. Mó-le. Pá-le. Tra-í-re. Pa-sí-e. Me-tí-o. In-ĝe-ni-é-ro. In-sék-to. Re-sér-vi. Re-zér-vi.

 

§4.

Ekzerco de legado / vaja v branju.

Citrono. Cento. Sceno. Scio. Balau. Ŝanceli. Neniel. Embaraso. Zoologio. Reservi. Traire. Hodiaŭ. Disŝiri. Neulo. Majesta. Packapo. Heroino. Pezo. Internacia. Seshora. Cipreso. Stalo. Feino. Plu. Sukero. Gento. Indigni. Sigelo. Krajono. Ruino. Pesilo. Lipharo. Metio. Ĝardeno. Sono. Laŭdi. Pale. Facila. Insekto. Kiu. Zorgi. Cikano. Traetera. Sofismo. Domoj. Spino. Majo. Signi. Ec. Bonaĵo. Legi. Iel. Juristo. Ĉielo. Ĥemio.

 

§5.

Patro kaj frato. ― Leono estas besto. ― Rozo estas floro kaj kolombo estas birdo. ― La rozo apartenas al Teodoro. ― La suno brilas. ― La patro estas sana. ― La patro estas tajloro.

 

patro oče

o samostalniška končnica; o-vorto = sinonim za substantivo = samostalnik

kaj in

frato brat

leono lev

esti biti

as glagolska končnica za sedanjik

besto žival

rozo roža, vrtnica

floro cvet

kolombo golob

birdo ptica

la določni člen

aparteni pripadati

al k/h – predlog s samostalnikom pomeni dajalnik (dativ): al la homo = človeku

suno sonce

brili sijati: rebrilo odsev

sana zdrav

a pridevniška končnica; a-vorto – sinonim za adjektivo = pridevnik

tajloro krojač

 

 

§6.

Infano ne estas matura homo. ― La infano jam ne ploras. ― La ĉielo estas blua. ― Kie estas la libro kaj la krajono? ― La libro estas sur la tablo, kaj la krajono kuŝas sur la fenestro. ― Sur la fenestro kuŝas krajono kaj plumo. ― Jen estas pomo. ― Jen estas la pomo, kiun mi trovis. ― Sur la tero kuŝas ŝtono.

 

infano otrok: infaneca otroški; infanecaĉa otročji; infanaĵo otročja stvar

ne ne

matura zrel: matureco zrelost; maturekzameno zrelostni izpit

homo človek: homa človeški; homece človeško; homama človekoljuben; homaro

            človeštvo

jam že

plori jokati

ĉielo nebo

blua moder, plav

kie kje

libro knjiga: librotenado knjigovodstvo

krajono svinčnik

sur na

tablo miza

kuŝi ležati

fenestro okno

plumo pero

jen glej, evo

pomo jabolko

kiu kdo, kdor

n označuje tožilnik (akuzativ), se pravi besedo v predmetnem položaju v stavku

mi jaz

trovi najti: troviĝi biti

is označuje preteklost ne glede na spol in število

tero zemlja

ŝtono kamen: ŝtonepoko kamena doba

 

 

§7.

Leono estas forta. ― La dentoj de leono estas akraj. ― Al leono ne donu la manon. ― Mi vidas leonon. ― Resti kun leono estas danĝere. ― Kiu kuraĝas rajdi sur leono? ― Mi parolas pri leono.

 

forta močan

dento zob

j označuje množino pri samostalnikih in pridevnikih: homo človek – homoj ljudje

de od – s tem predlogom označujemo razmerje, ki ga v slovenščini pomeni rodilnik

akra oster: akreco ostrost; akraĵo ostrina

doni dati

u označuje velelnik in želelnik, kar velja za drugo osebo ednine in množine, za vse

            druge pa z dodatkom osebnega zaimka: mi donu (naj dam), li donu (naj on da) itd.

mano roka

vidi videti: vidaĵo nekaj, kar vidim; vidindaĵo nekaj, kar je vredno videti

resti ostati: restejo počivališče, postajališče

kun s/z – v smislu druženja: mi estas kun li jaz sem z njim

danĝero nevarnost

e označuje besede, ki izražajo način ali okoliščine in jim v slovenščini pravimo prislovi

kuraĝa pogumen

rajdi jezditi: rajdanto jezdec

i označuje nedoločnik besede za dejanje – glagola

paroli govoriti: parolanto govorec

pri o – pri la temo o tej temi

 

 

§8.

La patro estas bona. ― Jen kuŝas la ĉapelo de la patro. ― Diru al la patro, ke mi estas diligenta. ― Mi amas la patron. ― Venu kune kun la patro. ― La filo staras apud la patro. ― La mano de Johano estas pura. ― Mi konas Johanon. ― Ludoviko, donu al mi panon. ― Mi manĝas per la buŝo kaj flaras per la nazo. ― Antaŭ la domo staras arbo. ― La patro estas en la ĉambro.

 

bona dober: bono dobro; boneco dobrotnost; bonaĵo dobrota, dobra stvar

ĉapelo klobuk: subĉapeligi sin si nadeti klobuk (dob. spraviti se pod klobuk)

diri reči, povedati: diraĵo povedano, rečena stvar; dirmaniero način, kako kaj poveš

ke da (veznik)

diligenta marljiv: diligenteco marljivost

ami ljubiti: amo ljubezen; amanto ljubljenec; amato ljubljeni, ljubček; amatino ljubljena,

            ljubica

veni priti: alveno prihod

kune skupaj, skupno: kuneco skupnost

filo sin

stari stati

apud poleg, zraven

pura čist: pureco čistoča

koni poznati: ekkoni spoznati, prepoznati; rekoni spoznati (miselno)

pano kruh

manĝi jesti: manĝaĵo jed; tagmanĝo kosilo

per s/z (sredstvo: per la instrumento – s tem instrumentom)

buŝo usta: elbuŝigi izustiti

flari vohati

nazo nos: nazumi vohljati

antaŭ pred

domo hiša: endomiĝi udomiti se

arbo drevo: arbtrunko drevesno deblo

ĉambro soba: enĉambriĝi naseliti se v sobo

 

§9.

La birdoj flugas. ― La kanto de la birdoj estas agrabla. ― Donu al la birdoj akvon, ĉar ili volas trinki. ― La knabo forpelis la birdojn. ― Ni vidas per la okuloj kaj aŭdas per la oreloj. ― Bonaj infanoj lernas diligente. ― Aleksandro ne volas lerni, kaj tial mi batas Aleksandron. ― De la patro mi ricevis libron, kaj de la frato mi ricevis plumon. ― Mi venas de la avo, kaj mi iras nun al la onklo. ― Mi legas libron. ― La patro ne legas libron, sed li skribas leteron.

 

flugi leteti (s krili): flugilo krilo

kanti peti: kanto pesem

agrabla prijeten

akvo voda

ĉar ker, kajti

ili oni, one, ona

voli hoteti: volo volja; volonte rad

trinki piti: trinkaĵo pijača

knabo deček, fant: knabaĵo deška potegavščina (še bolj ironično: bubaĵo)

for proč, stran, preč

peli gnati, poditi

ni mi

okulo oko

aŭdi slišati: aŭdado poslušanje; disaŭdigi razglasiti

orelo uho

lerni učiti se: lernanto učenec; lernaĵo učna snov

tial zato, zaradi tega

bati tolči, tepsti

ricevi dobiti, prejeti: ricevanto prejemnik

avo ded, stari oče

iri iti

nun zdaj

onklo stric

legi brati, čitati: legaĵo berilo

sed toda, vendar pa

li on

skribi pisati: skribaĵo pisanje (kos besedila)

letero pismo

 

 

§10.

Papero estas blanka. ― Blanka papero kuŝas sur la tablo. ― La blanka papero jam ne kuŝas sur la tablo. ― Jen estas la kajero de la juna fraŭlino. ― La patro donis al mi dolĉan pomon. ― Rakontu al mia juna amiko belan historion. ― Mi ne amas obstinajn homojn. ― Mi deziras al vi bonan tagon, sinjoro! ― Bonan matenon! ― Ĝojan feston! (mi deziras al vi). ― Kia ĝoja festo! (estas hodiaŭ). ― Sur la ĉielo staras la bela suno. ― En la tago ni vidas la helan sunon, kaj en la nokto ni vidas la palan lunon kaj la belajn stelojn. ― La papero estas tre blanka, sed la neĝo estas pli blanka. ― Lakto estas pli nutra, ol vino. ― Mi havas pli freŝan panon, ol vi. ― Ne, vi eraras, sinjoro: via pano estas malpli freŝa, ol mia. ― El ĉiuj miaj infanoj Ernesto estas la plej juna. ― Mi estas tiel forta, kiel vi. ― El ĉiuj siaj fratoj Antono estas la malplej saĝa.

 

papero papir: paperfolio list papirja

blanka bel: blankigi pobeliti

kajero zvezek

juna mlad: junulo mladenič; juneco mladost (lastnost); junaĝo mladostna doba (stanje)

fraŭlo gospodič, kavalir

in besedica za ženski spol, ki jo kot pripono pritikamo: patro oče – patrino mati; fianĉo

            ženin – fianĉino nevesta; koko petelin – kokino kura; fraŭlo gospodič – fraŭlino

            gospodična, mademoiselle

dolĉa sladek, sladak: dolĉaĵo slaščica

rakonti pripovedovati: rakonto pripoved; rakontado pripovedovanje

mia moj

amiko prijatelj: amikeco prijateljstvo; amikiĝi kun iu postati prijatelj s kom

bela lep: belo lepota (pojav); beleco lepota (lastnost)

historio zgodovina: historiisto zgodovinar

obstina svojeglav, trmast: obstino trma; obstineco trmoglavost

deziri želeti: deziro želja; dezirego velika želja; dezirplenumo izpolnitev želje

vi vi (tudi namesto slovenskega „ti”)

tago dan: tagiĝo porajanje dneva; tagtage dan na dan

sinjoro gospod; sinjorino gospa; sinjoreca gosposki

mateno jutro: mateniĝo porajanje jutra; matenmanĝo zajtrk

ĝoji veseliti se: ĝojo veselje; ĝojeco veselost

festi praznovati: festotago praznični dan

kia kakšen, kakršen

hodiaŭ danes: hodiaŭa tago današnji dan; hodiaŭeco današnjost

en v

hela svetel, jasen

nokto noč: noktiĝi nočiti se; tranokti prenočiti; tranoktigi (iun) prenočiti (koga)

pala bled: palo bledica; paleco bledost

luno luna, mesec

stelo zvezda: stelaro ozvezdje

neĝo sneg: neĝi snežiti

pli več, bolj: pli ol bolj ko, kakor (tudi pri stopnjevanju pridevnika in prislova)

lakto mleko: laktumi molsti

nutri hraniti, krmiti: nutraĵo hrana, krma

ol kakor (pri primerjanju pridevnika ali prislova: Li estas pli granda ol aliaj On je večji

            kakor drugi)

vino vino

havi imeti: havaĵo imetje

freŝa svež

erari zmotiti, motiti se: eraro pomota, zmota

mal pomeni nasprotje; npr. bona dober – malbona slab; estimi spoštovati – malestimi

            zaničevati

el iz

ĉiu vsak, vsakdo; ĉiuj vsi

plej najbolj (pri primerjanju: la plej bela el najlepša od)

tiel tako

kiel kako, kakor

si si, sebi; sia svoj

saĝa moder: saĝeco modrost; saĝulo modrec

 

 

§11.

La feino.

Unu vidvino havis du filinojn. La pli maljuna estis tiel simila al la patrino per sia karaktero kaj vizaĝo, ke ĉiu, kiu ŝin vidis, povis pensi, ke li vidas la patrinon; ili ambaŭ estis tiel malagrablaj kaj tiel fieraj, ke oni ne povis vivi kun ili. La pli juna filino, kiu estis la plena portreto de sia patro laŭ sia boneco kaj honesteco, estis krom tio unu el la plej belaj knabinoj, kiujn oni povis trovi.

 

feino vila

unu en, eden

vidvo vdovec: vidvino vdova

du dva

simila podoben: simileco podobnost (značilnost)

karaktero značaj, karakter

vizaĝo obraz, lice

povi moči

pensi misliti: pensulo mislec; elpensaĵo izmišljija, izmišljotina

ambaŭ oba, obe, oboje

fiera ponosen: fiero ponos; fiereco ponosen značaj

oni neosebni zaimek: Oni pensas Ljudje mislijo; Oni parolas Govori se

vivi živeti: vivo življenje; vivspertoj življenjske izkušnje

plena poln, popoln: pleno polnost (pojav); pleneco polnost (značilnost)

portreto portret: portretisto portretist

laŭ po: laŭ la plano po načrtu; laŭ mia scio kolikor vem

ec označuje splošno lastnost (abstraktnost); npr. bona dober – boneco dobrota; viro moški

            vireco moškost

honesta pošten

krom razen

tio to (tam); tio-ĉi to (tule)

 

 

§12.

Du homoj povas pli multe fari ol unu. ― Mi havas nur unu buŝon, sed mi havas du orelojn. ― Li promenas kun tri hundoj. ― Li faris ĉion per la dek fingroj de siaj manoj. ― El ŝiaj multaj infanoj unuj estas bonaj kaj aliaj estas malbonaj. ― Kvin kaj sep faras dek du. ― Dek kaj dek faras dudek. ― Kvar kaj dek ok faras dudek du. ― Tridek kaj kvardek kvin faras sepdek kvin. ― Mil okcent naŭdek tri. ― Li havas dek unu infanojn. ― Sesdek minutoj faras unu horon, kaj unu minuto konsistas el sesdek sekundoj. ― Januaro estas la unua monato de la jaro, Aprilo estas la kvara, Novembro estas la dek-unua, Decembro estas la dek-dua. ― La dudeka (tago) de Februaro estas la kvindek-unua tago de la jaro. ― La sepan tagon de la semajno Dio elektis, ke ĝi estu pli sankta, ol la ses unuaj tagoj. ― Kion Dio kreis en la sesa tago? ― Kiun daton ni havas hodiaŭ? ― Hodiaŭ estas la dudek sepa (tago) de Marto. ― Georgo Vaŝington estis naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua.

 

multe veliko, mnogo

fari narediti, storiti

nur samo, le

promeni sprehajati se: promenanto sprehajalec; promenejo sprehajališče

tri tri

hundo pes

ĉio vse

dek deset

fingro prst

alia drug, drugi

kvin pet

sep sedem

kvar štiri

ok osem

mil tisoč

cent sto

naŭ devet

ses šest

minuto minuta

horo ura

konsisti biti sestavljen, obstajati iz

sekundo sekunda

Januaro januar

monato mesec

jaro leto

Aprilo April

Novembro November

Decembro December

Februaro Februar

semajno teden

Dio Bog

elekti izbirati

ĝi to (zaimek za pojave, predmete, rastline in živali)

sankta svet, sveti

krei ustvarjati

dato datum

Marto Marec

naski roditi

it označuje pretekli trpni deležnik (pasivni particip): La mondo estas kreita – Svet je bil ustvarjen.

 

§13.

La feino (Daŭrigo).

Ĉar ĉiu amas ordinare personon, kiu estas simila al li, tial tiu ĉi patrino varmege amis sian pli maljunan filinon, kaj en tiu sama tempo ŝi havis teruran malamon kontraŭ la pli juna. Ŝi devigis ŝin manĝi en la kuirejo kaj laboradi senĉese. Inter aliaj aferoj tiu ĉi malfeliĉa infano devis du fojojn en ĉiu tago iri ĉerpi akvon en tre malproksima loko kaj alporti domen plenan grandan kruĉon.

 

daŭri trajati: daŭro trajanje; daŭreco trajnost

ig pomeni povzročitev spremembe oz. dejanja, npr. pura čist – purigi čistiti; morti

            umreti – mortigi umoriti; bruli goreti  bruligi zažgati

ordinara navaden, reden, običajen

persono oseba, persona: personeco osebnost

tiu ta (tam)

ĉi pomeni bližino: npr. tiu ta-tam – tiu ĉi tale; tie tam – tie ĉi tu, tukaj

varma topel: varmo toplota (pojav); varmeco toplota (lastnost); varmigi segrevati;

            varmiĝi segreti se

eg poveča pomen: npr. pordo vrata – pordego velika vrata; peti prositi – petegi rotiti

sama isti: sameco istost

tempo čas: tempeco časovnost; tempomezurado merjenje časa

teruro groza: terurigi spravljati v grozo; teruriĝi zgroziti se

kontraŭ proti, nasproti: kontraŭa nasproten; kontraŭo nasprotnost; kontraŭeco nasprotje; kontraŭi nasprotovati; kontraŭdiri izražati nasprotje, izreči protislovje

devi morati: devo obveznost; devaĵo nujna reč

kuiri kuhati

ej označuje prostor ali ustanovo, npr. preĝi moliti – preĝejo molilnica, cerkev; kuiri

            kuhati – kuirejo kuhinja

labori delati: laboristo delavec; laborejo delavnica; senlabora brezposeln; senlaborema

            nedelaven; laborista klaso delavski razred

ad označuje ponavljanje; npr. pafo strel – pafado streljanje; danco ples – dancado

            plesanje; iri iti – iradi hoditi

sen brez

ĉesi nehati

inter med

afero zadeva, afera, stvar: afergvidado vodenje stvari, poslovanje

feliĉa srečen: feliĉo sreča; feliĉulo srečnež; feliĉeco srečnost

fojo krat: unufoje enkrat  

ĉerpi črpati: ĉerpilo črpalka

tre zelo

proksima bližnji: proksimeco bližina; proksimulo bližnji; proksimuma približen

loko kraj: lokeco krajevnost; lokano prebivalec kraja

porti nositi, nesti: portanto nosilec

n označuje tožilnik (akuzativ): Ŝi skribas longan leteron Ona piše dolgo pismo.

kruĉo vrč

 

 

§14.

Mi havas cent pomojn. ― Mi havas centon da pomoj. ― Tiu ĉi urbo havas milionon da loĝantoj. ― Mi aĉetis dekduon (aŭ dek-duon) da kuleroj kaj du dekduojn da forkoj. ― Mil jaroj (aŭ milo da jaroj) faras miljaron. ― Unue mi redonas al vi la monon, kiun vi pruntis al mi; due mi dankas vin por la prunto; trie mi petas vin ankaŭ poste prunti al mi, kiam mi bezonos monon. ― Por ĉiu tago mi ricevas kvin frankojn, sed por la hodiaŭa tago mi ricevis duoblan pagon, t. e. (= tio estas) dek frankojn. ― Kvinoble sep estas tridek kvin. ― Tri estas duono de ses. ― Ok estas kvar kvinonoj de dek. ― Kvar metroj da tiu ĉi ŝtofo kostas naŭ frankojn; tial du metroj kostas kvar kaj duonon frankojn (aŭ da frankoj). ― Unu tago estas tricent-sesdek-kvinono aŭ tricent-sesdek-sesono de jaro. ― Tiuj ĉi du amikoj promenas ĉiam duope. ― Kvinope ili sin ĵetis sur min, sed mi venkis ĉiujn kvin atakantojn. ― Por miaj kvar infanoj mi aĉetis dek du pomojn, kaj al ĉiu el la infanoj mi donis po tri pomoj. ― Tiu ĉi libro havas sesdek paĝojn; tial, se mi legos en ĉiu tago po dek kvin paĝoj, mi finos la tutan libron en kvar tagoj.

 

 

on označuje ulomek; tako npr. kvar štiri – kvarono četrtina

da od (pred besedami, ki označujejo število ali množino, količino česa) – to je torej

            posebna oblika genitiva za izražanje količin, kakor npr. multe da vortoj veliko besed;

            Kiom da homoj sidas ĉe la tablo? Koliko ljudi sedi za mizo?

urbo mesto: urbano meščan; urbestro župan mesta; urbdomo magistrat

loĝi stanovati, bivati: loĝejo stanovanje; enloĝiĝi naseliti se

ant označuje tvorni deležnik v sedanjiku (aktivni particip v prezentu): Mi estas laboranta

            dum la tuta tago Delam ves dan; sem tisti, ki ves dan dela.

aĉeti kupiti: aĉetanto kupec; aĉetprezo kupna cena; aĉetkontrakto kupna pogodba

ali: aŭ-aŭ ali-ali

kulero žlica; kulereto žlička

forko vilice (V esperantu je to seveda edninski samostalnik in ne množinski, kakor v

            slovenščini!)

re pomeni ponovnost, vračanje, zopetnost: redoni vrniti; diri reči; rediri

ponovno reči

mono denar: monujo denarnica; monero kovanec; monbileto bankovec; moninstituto

            banka (sicer pogosteje: banko)

prunti posoditi: pruntepreni izposoditi si; pruntedoni posoditi drugemu

danki zahvaliti se: dankesprimo izraz zahvale

por za, v namen

peti prositi: petskribo prošnja (pisna); petanto prosilec; almozpeti beračiti

ankaŭ tudi

post potem, po

kiam kadar, ko

bezoni potrebovati: bezonaĵo potrebna stvar; bezoneco potrebnost

obl pomeni množenje, npr. du dve duobla dvakraten

pagi plačati: pago plačilo; enpagigi kasirati

ŝtofo blago, material, snov

kosti stati, veljati; multekosta afero draga stvar

ĉiam vedno, vselej

op pomeni kolektivni, zbirni števnik: npr. du dve – duope v dvoje

ĵeti vreči, metati; ŝtonĵeti metati kamne; ŝtonumi kamenjati; ŝtoniĝi okameneti

venki zmagati; supervenki premagati

ataki napasti, napadati

paĝo stran

se če

fini končati: fino konec; finita la afero stvar je končana

tuta ves

 

 

§15.

La feino (Daŭrigo).

En unu tago, kiam ŝi estis apud tiu fonto, venis al ŝi malriĉa virino, kiu petis ŝin, ke ŝi donu al ŝi trinki. “Tre volonte, mia bona,”; diris la bela knabino. Kaj ŝi tuj lavis sian kruĉon kaj ĉerpis akvon en la plej pura loko de la fonto kaj alportis al la virino, ĉiam subtenante la kruĉon, por ke la virino povu trinki pli oportune. Kiam la bona virino trankviligis sian soifon, ŝi diris al la knabino: “Vi estas tiel bela, tiel bona kaj tiel honesta, ke mi devas fari al vi donacon” (ĉar tio ĉi estis feino, kiu prenis sur sin la formon de malriĉa vilaĝa virino, por vidi, kiel granda estos la ĝentileco de tiu ĉi juna knabino). “Mi faras al vi donacon,” daŭrigis la feino, “ke ĉe ĉiu vorto, kiun vi diros, el via buŝo eliros aŭ floro aŭ multekosta ŝtono.”

 

fonto izvir, vir

riĉa bogat, premožen: riĉulo bogataš; riĉaĵo bogastvo

viro moški; virbovo bik; vireca možat

volonte rad, rade volje

tuj takoj, pri priči; tuja takojšen

lavi umivati: lavi sin umivati se

sub pod: sube spodaj; suba spodnji; subaĵo to, kar je spodaj

teni držati: tenilo držalo; tenante držeč

oportuna pripraven, oportun: oportuneco oportunost, prilagodljivost; oportunismo nazor,

            ki uči prilagajanje za vsako ceno

trankvila miren (predvsem telesno)

soifi biti žejen: soifa žejen; soifo žeja

donaci darovati, pokloniti: donaco poklon, darilo

preni vzeti, jemati: forpreni odvzeti; alpreni privzeti

formo oblika, forma: formigi oblikovati; formiĝi oblikovati se

vilaĝo vas

ĝentila vljuden: ĝentileco vljudnost; ĝentilaĵo vljudna gesta

ĉe pri, ob: ĉe la tablo pri mizi; ĉe la tablon k mizi

 

 

§16.

Mi legas. ― Ci skribas (anstataŭ „ci” oni uzas ordinare „vi”). ― Li estas knabo, kaj ŝi estas knabino. ― La tranĉilo tranĉas bone, ĉar ĝi estas akra. ― Ni estas homoj. ― Vi estas infanoj. ― Ili estas rusoj. ― Kie estas la knaboj? ― Ili estas en la ĝardeno. ― Kie estas la knabinoj? ― Ili ankaŭ estas en la ĝardeno. ― Kie estas la tranĉiloj? ― Ili kuŝas sur la tablo. ― Mi vokas la knabon, kaj li venas. ― Mi vokas la knabinon, kaj ŝi venas. ― La infano ploras, ĉar ĝi volas manĝi. ― La infanoj ploras, ĉar ili volas manĝi. ― Knabo, vi estas neĝentila. ― Sinjoro, vi estas neĝentila. ― Sinjoroj, vi estas neĝentilaj. ― Mia hundo, vi estas tre fidela. ― Oni diras, ke la vero ĉiam venkas. ― En la vintro oni hejtas la fornojn. ― Kiam oni estas riĉa (aŭ riĉaj), oni havas multajn amikojn.

 

ci ti (navadno namesto tega zaimka rabimo množinski „vi”)

anstataŭ namesto: anstataŭi nadomestiti; anstataŭebla nadomestljiv; anstataŭanto

            namestnik; anstataŭaĵo nadomestilo, nadomestna stvar

uzi rabiti, uporabiti; uzado raba, uporaba; uzmniero način uporabe; uzebla uporaben

tranĉi rezati: tranĉilo nož; tranĉaĵo zrezek, odrezek

il pomeni orodje, instrument, kakor npr. tondi rezati tondilo škarje; pafi streljati 

            pafilo puška

ruso Rus; rusa lingvo ruski jezik; Ruslando Rusija

ĝardeno vrt

voki klicati, poklicati

voli hoteti, imeti voljo za...

fidela zvest, veren; fidelo zvestoba (pojav); fideleco zvestoba (lastnost)

vero resnica: malvero laž; nevero neresnica

vintro zima: travintriĝi prebiti se skozi zimo

hejti kuriti: hejtaĵo kurjava

forno peč

 

 

§17.

La feino (Daŭrigo).

Kiam tiu ĉi bela knabino venis domen, ŝia patrino insultis ŝin, kial ŝi revenis tiel malfrue de la fonto. “Pardonu al mi, patrino,” diris la malfeliĉa knabino, “ke mi restis tiel longe”. Kaj kiam ŝi parolis tiujn ĉi vortojn, elsaltis el ŝia buŝo tri rozoj, tri perloj kaj tri grandaj diamantoj. “Kion mi vidas!” diris ŝia patrino kun grandega miro. “Ŝajnas al mi, ke el ŝia buŝo elsaltas perloj kaj diamantoj! De kio tio ĉi venas, mia filino?” (Tio ĉi estis la unua fojo, ke ŝi nomis ŝin sia filino). La malfeliĉa infano rakontis al ŝi naive ĉion, kio okazis al ŝi, kaj, dum ŝi parolis, elfalis el ŝia buŝo multego da diamantoj. “Se estas tiel,” diris la patrino, “mi devas tien sendi mian filinon. Marinjo, rigardu, kio eliras el la buŝo de via fratino, kiam ŝi parolas; ĉu ne estus al vi agrable havi tian saman kapablon? Vi devas nur iri al la fonto ĉerpi akvon; kaj kiam malriĉa virino petos de vi trinki, vi donos ĝin al ŝi ĝentile.”

 

insulti zmerjati, psovati: insulto žalitev; insultaĵo žaljivka

kial zakaj, čemu

frue zgodaj: frumatene zgodaj zjutraj

pardoni oprostiti: pardonpeto prošnja za odpuščanje; nepardoneble neoprostljivo

longa dolg: longeco dolgost; plilongigi podaljšati; mallonga kratek, plimallongigi

            skrajšati

salti skočiti, skakati

perlo biser

granda velik: grando velikost; grandeco veličina; grandulo velikan

diamanto diamant

miri čuditi se: mirinda čudovit; mirindaĵo čudovita stvar

ŝajni zdeti se: laŭŝajne dozdevno

nomi imenovati: mi nomiĝas Petro ime mi je Peter

naiva naiven (tak, kakršen sem bil rojen); naivaĵo naivnost (pojav); naiveco naivnost

            (lastnost)

okazi zgoditi se: okazaĵo dogodek; okazigi pripraviti dogodek, da se kaj zgodi

dum med, medtem

sendi poslati, pošiljati: sendanto odpošiljatelj; sendaĵo poslana stvar

kapabla zmožen, sposoben: kapableco zmožnost, sposobnost

 

 

§18.

Li amas min, sed mi lin ne amas. ― Mi volis lin bati, sed li forkuris de mi. ― Diru al mi vian nomon. ― Ne skribu al mi tiajn longajn leterojn. ― Venu al mi hodiaŭ vespere. ― Mi rakontos al vi historion. ― Ĉu vi diros al mi la veron? ― La domo apartenas al li. ― Li estas mia onklo, ĉar mia patro estas lia frato. ― Sinjoro Petro kaj lia edzino tre amas miajn infanojn; mi ankaŭ tre amas iliajn (infanojn). ― Montru al ili vian novan veston. ― Mi amas min mem, vi amas vin mem, li amas sin mem, kaj ĉiu homo amas sin mem. ― Mia frato diris al Stefano, ke li amas lin pli, ol sin mem. ― Mi zorgas pri ŝi tiel, kiel mi zorgas pri mi mem; sed ŝi mem tute ne zorgas pri si kaj tute sin ne gardas. ― Miaj fratoj havis hodiaŭ gastojn; post la vespermanĝo niaj fratoj eliris kun la gastoj el sia domo kaj akompanis ilin ĝis ilia domo. ― Mi jam havas mian ĉapelon; nun serĉu vi vian. ― Mi lavis min en mia ĉambro, kaj ŝi lavis sin en sia ĉambro. ― La infano serĉis sian pupon; mi montris al la infano, kie kuŝas ĝia pupo. ― Oni ne forgesas facile sian unuan amon.

 

kuri teči

vespero večer

ĉu vprašalnica, s katero začenjamo vprašalne stavke brez vprašalnega zaimka: Ĉu vi

            parolas Esperanton? Ali govorite esperanto?

edzo soprog, mož

montri kazati, pokazati

nova nov

vesti oblačiti; vesti sin – oblačiti, obleči se

mem sam (v smislu identitete): li mem on sam (ne kdo drug)

zorgi skrbeti: prizorgi oskrbeti, oskrbovati; zorgiĝi postati zaskrbljen

gardi paziti, varovati

gasto gost

akompani spremljati, spremiti

ĝis do (časovno in krajevno): venu ĝis la oka horo pridi do osme ure; kiom da kilometroj

            estas ĝis Labako? koliko kilometrov je do Ljubljane?

serĉi iskati

pupo lutka, pupa

forgesi pozabiti

facila lahek

 

 

§19.

La feino (Daŭrigo).

“Estus tre bele,” respondis la filino malĝentile, “ke mi iru al la fonto!” ― “Mi volas ke vi tien iru,” diris la patrino, “kaj iru tuj!” La filino iris, sed ĉiam murmurante. Ŝi prenis la plej belan arĝentan vazon, kiu estis en la loĝejo. Apenaŭ ŝi venis al la fonto, ŝi vidis unu sinjorinon, tre riĉe vestitan, kiu eliris el la arbaro kaj petis de ŝi trinki (tio ĉi estis tiu sama feino, kiu prenis sur sin la formon kaj la vestojn de princino, por vidi, kiel granda estos la malboneco de tiu ĉi knabino). “Ĉu mi venis tien ĉi,” diris al ŝi la malĝentila kaj fiera knabino, “por doni al vi trinki? Certe, mi alportis arĝentan vazon speciale por tio, por doni trinki al tiu ĉi sinjorino! Mia opinio estas: prenu mem akvon, se vi volas trinki.” ― “Vi tute ne estas ĝentila,” diris la feino sen kolero. “Bone, ĉar vi estas tiel servema, mi faras al vi donacon, ke ĉe ĉiu vorto, kiun vi parolos, eliros el via buŝo aŭ serpento aŭ rano.”

 

us označuje pogojni naklon (kondicional): Mi parolus, se mi scius Govoril bi, če bi

            vedel.

murmuri mrmrati, godrnjati

vazo posoda: florvazo vaza za cvetje

arĝento srebro

apenaŭ komaj, komajda

ar pomeni vrsto česa, tako npr. arbo drevo ― arbaro gozd; ŝtupo stopnica ― ŝtuparo

            stopnice, lestev; horo ura – horaro urnik

princo princ, knez

certa zanesljiv, gotov

speciala specialni, posebni

opinio mnenje

koleri jeziti se: koleriĝi razjeziti se; kolerigi jeziti koga

servi služiti: priservi streči, oskrbovati

em pomeni nagnjenost k čemu, tako npr. babili klepetati – babilema klepetav

serpento kača

rano žaba

 

 

§20.

Nun mi legas, vi legas kaj li legas; ni ĉiuj legas. ― Vi skribas, kaj la infanoj skribas; ili ĉiuj sidas silente kaj skribas. ― Hieraŭ mi renkontis vian filon, kaj li ĝentile salutis min. ― Hodiaŭ estas sabato, kaj morgaŭ estos dimanĉo. ― Hieraŭ estis vendredo, kaj postmorgaŭ estos lundo. ― Antaŭ tri tagoj mi vizitis vian kuzon kaj mia vizito faris al li plezuron. ― Ĉu vi jam trovis vian horloĝon? ― Mi ĝin ankoraŭ ne serĉis; kiam mi finos mian laboron, mi serĉos mian horloĝon, sed mi timas, ke mi ĝin jam ne trovos. ― Kiam mi venis al li, li dormis; sed mi lin vekis. ― Se mi estus sana, mi estus feliĉa. ― Se li scius, ke mi estas tie ĉi, li tuj venus al mi. ― Se la lernanto scius bone sian lecionon, la instruanto lin ne punus. ― Kial vi ne respondas al mi? ― Ĉu vi estas surda aŭ muta? ― Iru for! ― Infano, ne tuŝu la spegulon! ― Karaj infanoj, estu ĉiam honestaj! ― Li venu, kaj mi pardonos al li. Ordonu al li, ke li ne babilu. ― Petu ŝin, ke ŝi sendu al mi kandelon. ― Ni estu gajaj, ni uzu bone la vivon, ĉar la vivo ne estas longa. ― Ŝi volas danci. ― Morti pro la patrujo estas agrable. ― La infano ne ĉesas petoli.

 

sidi sedeti; eksidi sesti

silenti molčati

hieraŭ včeraj: la hieraŭa tago včerajšnji dan

renkonti srečati

saluti pozdraviti; Saluton! Pozdrav(ljen)

sabato sobota

morgaŭ jutri: la morgaŭa tago jutrišnji dan

dimanĉo nedelja

vendredo petek

lundo ponedeljek

viziti obiskati

kuzo bratranec

plezuro zabava, veselje

horloĝo ura (kot instrument)

timi bati se

dormi spati; dormejo spalnica  

veki buditi

scii vedeti

leciono lekcija

instrui učiti, poučevati; instruisto – učitelj; instruiteco - poučenost

puni kaznovati

surda gluh; surdulo gluhec, gluh človek

muta nem; mutulo nemi, nem človek

tuŝi dotikati se, dotakniti se

spegulo zrcalo, ogledalo

kara drag, dragi

ordoni ukzovati, ukazati

babili klepetati, blebetati

kandelo sveča

gaja vesel, radosten

danci plesati

morti umreti

petoli nagajati; petolulo nagajivec

uj pomeni posodo, drevo ali deželo; npr. pomo jabolko – pomujo jablana; cigaro

cigara – cigarujo škatla za cigare; Turko Turek – Turkujo Turčija

 

 

§21.

La feino (Daŭrigo).

Apenaŭ ŝia patrino ŝin rimarkis, ŝi kriis al ŝi: “Nu, mia filino?” ― “Jes, patrino”, respondis al ŝi la malĝentilulino, elĵetante unu serpenton kaj unu ranon. ― “Ho, ĉielo!” ekkriis la patrino, “kion mi vidas? Ŝia fratino en ĉio estas kulpa; mi pagos al ŝi por tio ĉi!” Kaj ŝi tuj kuris bati ŝin. La malfeliĉa infano forkuris kaj kaŝis sin en la plej proksima arbaro. La filo de la reĝo, kiu revenis de ĉaso, ŝin renkontis; kaj, vidante, ke ŝi estas tiel bela, li demandis ŝin, kion ŝi faras tie ĉi tute sola kaj pro kio ŝi ploras. ― “Ho ve, sinjoro, miapatrino forpelis min el la domo”.

 

rimarki opaziti, pripomniti, dati opazko

krii kričati

nu no, torej

jes da

ek označuje začetni vidik dejanja; npr. kanti peti – ekkanti zapeti; krii kričati – ekkrii

            zakričati

kulpa kriv (moralno); kulpo krivda; kulpulo ta, ki je kriv

kaŝi skriti, skrivati; prikaŝi prikriti

reĝo kralj

ĉasi loviti; ĉasisto lovec; ĉasaĵo ulov; ĉasbestaro divjad

demandi vprašati

sola sam; soleco samota; solemulo samotar

pro zaradi

ho o, ah, oh

ve joj, gorje

 

 

§22.

Fluanta akvo estas pli pura, ol akvo staranta senmove. ― Promenante sur la strato, mi falis. ― Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato. ― Al homo, pekinta senintence, Dio facile pardonas. ― Trovinte pomon, mi ĝin manĝis. ― La falinta homo ne povis sin levi. Ne riproĉu vian amikon, ĉar vi mem plimulte meritas riproĉon; li estas nur unufoja mensoginto dum vi estas ankoraŭ nun ĉiam mensoganto. ― La tempo pasinta jam neniam revenos; la tempon venontan neniu ankoraŭ konas. ― Venu, ni atendas vin, Savonto de la mondo. ― En la lingvo "Esperanto" ni vidas la estontan lingvon de la tuta mondo. ― Aŭgusto estas mia plej amata filo. ― Mono havata estas pli grava ol havita. ― Pasero kaptita estas pli bona, ol aglo kaptota. ― La soldatoj kondukis la arestitojn tra la stratoj. ― Li venis al mi tute ne atendite. ― Homo, kiun oni devas juĝi, estas juĝoto.

 

flui teči (tekočina); fluaĵo tekočina; li parolas flue (on) tekoče govori

movi premikati, gibati, movado gibanje

strato cesta

fali pasti

at označuje trpnost v sedanjem času, končnica za trpni deležnik: pritraktata problemo

            obravnavan problem

peki grešiti; pekulo grešnik; pekkonfesi spovedati se

int označuje aktivnost v pretekliku, končnica za tvorni deležnik v preteklem času: pasinta

            tempo minuli čas

intenci kaniti, misliti, meniti (storiti); intenca faro namerno dejanje

levi dvigniti; levilo dvigalo; leviteco dvignjenost

riproĉi očitati; riproĉo očitek

meriti zaslužiti, biti vreden, biti dostojen; meritulo zaslužen človek; meriteco zaslužnost

mensogi lagati; mensogulo lažnivec; mensogo laž

pasi miniti, mimoiti, preiti

neniam nikoli, nikdar

ont označuje aktivnost v prihodnosti, končnica tvornega deležnika v prihodnjem času     estonta tempo prihodnji čas; Mi estas skribonta Sem ta, ki bo pisal

neniu nihče, nikdo, nobeden

atendi čakati: atendejo čakalnica

savi rešiti, reševati; savanto odrešenik; savulo reševalec; savitulo rešenec

mondo svet; mondulo svetovljan; mondeca svetovljanski

lingvo jezik; lingvismo jezikovna značilnost; multlingveco večjezičnost

grava važen, pomemben; gravulo pomembnež; graveco pomembnost

pasero vrabec

kapti ujeti, zgrabiti: kaptilo past; fiŝkaptado ribolov

aglo orel

ot označuje trpnost v prihodnosti, končnica trpnega deležnika za prihodnji čas: la afero

            estas farota zadeva je pred tem, da bo narejena

soldato vojak: soldatiĝi postati vojak

konduki voditi: kondukanto voditelj; kondukiteco vodenost

aresti prijeti, aretirati: arestito zapornik, arestant; arestejo preiskovalni zapor

tra skozi: trairejo prehod; trakondukilo to, kar vodi skozi kaj

juĝi soditi: juĝisto sodnik; juĝejo sodišče; prijuĝi presoditi

 

 

§23.

La feino (Fino)

La reĝido, kiu vidis, ke el ŝia buŝo eliris kelke da perloj kaj kelke da diamantoj, petis ŝin, ke ŝi diru al li, de kie tio ĉi venas. Ŝi rakontis al li sian tutan aventuron. La reĝido konsideris, ke tia kapablo havas pli grandan indon, ol ĉio, kion oni povus doni dote al alia fraŭlino, forkondukis ŝin al la palaco de sia patro, la reĝo, kie li edziĝis je ŝi. Sed pri ŝia fratino ni povas diri, ke ŝi fariĝis tiel malaminda, ke ŝia propra patrino ŝin forpelis de si; kaj la malfeliĉa knabino, multe kurinte kaj trovinte neniun, kiu volus ŝin akcepti, baldaŭ mortis en angulo de arbaro.

 

kelke nekaj: kelke da horoj nekaj ur; kelkaj homoj nekaj ljudi

aventuro pustolovščina, avantura: avanturisto pustolovec, avanturist

konsideri upoštevati: konsiderinde vredno upoštevanja

inda vreden: aĉetinda vreden nakupa; aminda vreden ljubezni; ne indas kvereli ni se

            vredno prepirati

doto dota

palaco palača

pomeni spremembo v subjektu, postajanje, tako npr. pala bled ― paliĝi pobledeti; sidi

            sedeti ― sidiĝi sesti; fariĝi postati

je pomeni nedoločljivo razmerje, npr.: je kiu horo? ob kateri uri?; ĵuri je sia honoro

            priseči na svojo čast; malsaniĝi je tuberkulozo zboleti za tuberkulozo

propra lasten: propraĵo lastnina, lastna stvar; propreco posebna lastnost

akcepti sprejeti: akceptejo sprejemnica; akceptisto oseba, ki sprejema; akceptinda vreden

            sprejetja

baldaŭ kmalu, skoraj

angulo kot, vogal

 

 

§24.

Nun li diras al mi la veron. ― Hieraŭ li diris al mi la veron. ― Li ĉiam diradis al mi la veron. ― Kiam vi vidis nin en la salono, li jam antaŭe diris al mi la veron (aŭ li estis dirinta al mi la veron). ― Li diros al mi la veron. ― Kiam vi venos al mi, li jam antaŭe diros al mi la veron (aŭ li estos dirinta al mi la veron; aŭ antaŭ ol vi venos al mi, li diros al mi la veron). ― Se mi petus lin, li dirus al mi la veron. ― Mi ne farus la eraron, se li antaŭe dirus al mi la veron (aŭ se li estus dirinta al mi la veron). ― Kiam mi venos, diru al mi la veron. ― Kiam mia patro venos, diru al mi antaŭe la veron (aŭ estu dirinta al mi la veron). ― Mi volas diri al vi la veron. ― Mi volas, ke tio, kion mi diris, estu vera (aŭ mi volas esti dirinta la veron).

 

salono salon: ensaloniĝi – spraviti se v salon; salonumi se kazati po salonih

os označuje prihodnost – glagolska končnica za prihodnji čas: ŝi parolos – bo govorila

 

 

§25.

Mi estas amata. Mi estis amata. Mi estos amata. Mi estus amata. Estu amata. Esti amata. ― Vi estas lavita. Vi estis lavita. Vi estos lavita. Vi estus lavita. Estu lavita. Esti lavita. ― Li estas invitota. Li estis invitota. Li estos invitota. Li estus invitota. Estu invitota. Esti invitota. ― Tiu ĉi komercaĵo estas ĉiam volonte aĉetata de mi. ― La surtuto estas aĉetita de mi, sekve ĝi apartenas al mi. ― Kiam via domo estis konstruata, mia domo estis jam longe konstruita. ― Mi sciigas, ke de nun la ŝuldoj de mia filo ne estos pagataj de mi. ― Estu trankvila, mia tuta ŝuldo estos pagita al vi baldaŭ. ― Mia ora ringo ne estus nun tiel longe serĉata, se ĝi ne estus tiel lerte kaŝita de vi. ― Laŭ la projekto de la inĝenieroj tiu ĉi fervojo estas konstruota en la daŭro de du jaroj; sed mi pensas, ke ĝi estos konstruata pli ol tri jarojn. ― Honesta homo agas honeste. ― La pastro, kiu mortis antaŭ nelonge (aŭ antaŭ nelonga tempo), loĝis longe en nia urbo. ― Ĉu hodiaŭ estas varme aŭ malvarme? ― Sur la kameno inter du potoj staras fera kaldrono; el la kaldrono, en kiu sin trovas bolanta akvo, eliras vaporo; tra la fenestro, kiu sin trovas apud la pordo, la vaporo iras sur la korton.

 

inviti povabiti: invitilo vabilo; invitema vabeč

komerci trgovati: komercisto trgovec; komercado trgovanje; komercaĵo predmet

            trgovanja; komercumi trgovati (v ironičnem smislu)

označuje opredmetenost, konkretno obliko česa, npr. molа mehak – molaĵo mehki del

            česa, mehka stvar; frukto sadež – fruktaĵo to, kar je narejeno iz sadja, recimo sadni

            sok; malnova star – malnovaĵo starina; bela lep – belaĵo lepa stvar

sekvi slediti: sekvanta sledeči; sekvo to, kar sledi

konstrui graditi, konstruirati: konstruaĵo stavba, gradnja; konstruisto graditelj

ŝuldi dolgovati, biti dolžan: ŝuldanto dolžnik; ŝuldoj dolgovi

oro zlato: orumi pozlatiti; orkolora zlate barve

ringo prstan, obroč: orringo zlat prstan; geedza ringo zakonski prstan

lerta spreten: lertaĵo spretna stvar, točka; lerteco spretnost; lertulo spretnež

projekto projekt: projektaĵo projektno delo

inĝeniero inženir

fero železo

vojo pot: survojiĝi napotiti se; vojmontrilo potokaz; vojdisiĝo razpotje

agi delovati, agirati: agado gibanje, delovanje; aganto delujoči, dejavnik

pastro duhovnik: pastraro duhovništvo; pastreco duhovniškost; pastriĝi postati

            duhovnik; pastrigi iun narediti koga za duhovnika

kameno dimnik, kamin: kamenpurigisto dimnikar

poto lonec: potfarado lončarstvo; potfaristo lončar; enpotigi ion dati kaj v lonec

            („vlončiti”)

kaldrono kotel: kaldronisto kotlar

boli vreti, kipeti: bolado vrenje; bolanta akvo kipeča voda; boligi akvon zavreti vodo

vaporo para: vapormaŝino parni stroj; vaporakcelado parni pogon

pordo vrata: trapordiĝi spraviti se skozi vrata; pordgardisto stražnik, varnostnik pri vratih

korto dvorišče: kortego dvor; kortegano dvorjan; kortegumi dvoriti

 

 

§26.

Kie vi estas? ― Mi estas en la ĝardeno. ― Kien vi iras? ― Mi iras en la ĝardenon. ― La birdo flugas en la ĉambro (= ĝi estas en la ĉambro kaj flugas en ĝi). ― La birdo flugas en la ĉambron (= ĝi estas ekster la ĉambro kaj flugas nun en ĝin). ― Mi vojaĝas en Hispanujo. ― Mi vojaĝas en Hispanujon. ― Mi sidas sur seĝo kaj tenas la piedojn sur benketo. ― Mi metis la manon sur la tablon. ― El sub la kanapo la muso kuris sub la liton, kaj nun ĝi kuras sub la lito. ― Super la tero sin trovas aero. ― Anstataŭ kafo li donis al mi teon kun sukero, sed sen kremo. ― Mi staras ekster la domo, kaj li estas interne. ― En la salono estis neniu krom li kaj lia fianĉino. ― La hirundo flugis trans la riveron, ĉar trans la rivero sin trovis aliaj hirundoj. ― Mi restas tie ĉi laŭ la ordono de mia estro. ― Kiam li estis ĉe mi, li staris tutan horon apud la fenestro. ― Li diras, ke mi estas atenta. ― Li petas, ke mi estu atenta. ― Kvankam vi estas riĉa, mi dubas, ĉu vi estas feliĉa. ― Se vi scius, kiu li estas, vi lin pli estimus. ― Se li jam venis, petu lin al mi. ― Ho, Dio! kion vi faras! ― Ha, kiel bele! ― For de tie ĉi! ― Fi, kiel abomene! ― Nu, iru pli rapide!

 

ekster zunaj: ekstera zunanji; eksteraĵo zunanjost; eksterordinara izreden

vojaĝi potovati: vojaĝanto popotnik; vojaĝcelo cilj potovanja; vojaĝemo nagnjenost k

            popotovanju

piedo noga (stopalo): piediri pešačiti; piediranto pešec; piedira tempo čas, potreben, da

            prehodimo kako razdaljo

benko klop

et označuje pomanjšanje oz. slabljenje pomena, tako npr. muro zid – mureto zidek; ridi

            smejati se – rideti smehljati se; burĝeco meščanskost – etburĝeco malomeščanskost

meti dati, položiti: kunmetado sestavljanje; dismetado razstavljanje, razmetavanje

kanapo kanape

muso miš: mus-kata ludo igra mačke in miši

lito postelja: enlitiĝi iti v posteljo („vposteljiti se”)

super nad: superhomo nadčlovek; supera gornji, nadredni, višji

aero zrak: aeroplano aeroplan, letalo

kafo kava: ni iru kafumi gremo na kavo; kafejo kavarna; kaftrinkado pitje kave

teo čaj: tekunveno čajanka; tebiskvito čajno pecivo

sukero sladkor: sukerujo sladkornica

kremo smetana, krema; kafo kun kremo kava s smetano

interne znotraj: internaĵo stvar notri, notranja stvar

fianĉo ženin: fianĉofesto praznik ženina (poslovitve od fantovskega stanu)

hirundo lastovka, lastovica: hirundonesto lastovičje gnezdo

trans prek, čez: transkontinenta fervojo transkontinentalna železniza: transiri iti čez;

            transa mondo drugi svet

rivero reka: riverlito rečno korito

estro vodja, poglavar, voditelj

atenta pozoren: atenteco pozornost; atentigi iun koga opozoriti

kvankam čeprav

dubi dvomiti: dubinda dvomljiv; dubulo dvomljivec

estimi spoštovati: estiminda vreden spoštovanja; estimata sinjoro spoštovani gospod

fi fej, fuj: fia homo ničvreden človek; fiulo ničvrednež; fiaĵo ničvredna stvar, nekaj

            odurnega; fieco ničvrednost, moralna odvratnost

abomeno odvratnost, odurnost: abomenaĵo odvratna stvar, dejanje

rapida nagel, hiter: rapideco hotrost; rapidemo naglost; rapidulo hitrež

 

 

§27.

La artikolo „la” estas uzata tiam, kiam ni parolas pri personoj aŭ objektoj konataj. Ĝia uzado estas tia sama kiel en la aliaj lingvoj. La personoj, kiuj ne komprenas la uzadon de la artikolo (ekzemple rusoj aŭ poloj, kiuj ne scias alian lingvon krom sia propra), povas en la unua tempo tute ne uzi la artikolon, ĉar ĝi estas oportuna sed ne necesa. Anstataŭ „la” oni povas ankaŭ diri „l’” (sed nur post prepozicio, kiu finiĝas per vokalo). ― Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de vortoj; oni prenas ordinare la purajn radikojn, sed, se la bonsoneco aŭ la klareco postulas, oni povas ankaŭ preni la tutan vorton, t. e. la radikon kune kun ĝia gramatika finiĝo. Ekzemploj: skribtablo aŭ skribotablo (= tablo, sur kiu oni skribas); internacia (= kiu estas inter diversaj nacioj); tutmonda (= de la tuta mondo); unutaga (= kiu daŭras unu tagon); unuataga (= kiu estas en la unua tago); vaporŝipo (= ŝipo, kiu sin movas per vaporo); matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi; abonpago (= pago por la abono).

 

artikolo člen

tiam tedaj, takrat: tiama tedanji

objekto predmet, objekt

tia tak, takšen

kompreni razumeti, razumevati: komprenebla razumljiv

ekzemplo primer, vgled, ekzempel: ekzempla laboro delo za vzgled

polo Poljak

necesa potreben: necesejo stranišče

prepozicio predlog, prepozicija

vokalo samoglasnik, vokal

kunmeti sestaviti, sestavljati: kunmetaĵo sestavljenka, sestavljena stvar

simpla preprost, enostaven: simpleco preprostost; simplulo preprostež

ligi vezati, povezovati: ligiteco vezanost, povezanost

radiko koren: radikala radikalen, korenit

soni zveneti

klara jasen

postuli zahtevati: postulema zahteven; postulanto vlagatelj zahteve

gramatiko slovnica, gramatika: gramatikaĵo posamezna slovnična oblika oz. detajl

nacio narod, nacija: nacieco narodnost; naciismo nacionalizem

diversa različen, razen

ŝipo ladja: ŝipestro ladijski poveljnik

matenmanĝi zajtrkovati

aboni naročiti se, abonirati se: abontarifo naročnina; abonanto naročnik

 

 

§28.

Ĉiuj prepozicioj per si mem postulas ĉiam nur la nominativon. Se ni iam post prepozicio uzas la akuzativon, la akuzativo tie dependas ne de la prepozicio, sed de aliaj kaŭzoj. Ekzemple: por esprimi direkton, ni aldonas al la vorto la finon „n”; sekve: tie (= en tiu loko), tien (= al tiu loko); tiel same ni ankaŭ diras: “la birdo flugis en la ĝardenon, sur la tablon”, kaj la vortoj „ĝardenon”, „tablon” staras tie ĉi en akuzativo ne ĉar la prepozicioj „en” kaj „sur” tion ĉi postulas, sed nur ĉar ni volis esprimi direkton, t. e. montri, ke la birdo sin ne trovis antaŭe en la ĝardeno aŭ sur la tablo kaj tie flugis, sed ke ĝi de alia loko flugis al la ĝardeno, al la tablo (ni volas montri, ke la ĝardeno kaj tablo ne estis la loko de la flugado, sed nur la celo de la flugado); en tiaj okazoj ni uzus la finiĝon „n” tute egale ĉu ia prepozicio starus aŭ ne. ― Morgaŭ mi veturos Parizon (aŭ en Parizon). ― Mi restos hodiaŭ dome. ― Jam estas tempo iri domen. ― Ni disiĝis kaj iris en diversajn flankojn: mi iris dekstren, kaj li iris maldekstren. ― Flanken, sinjoro! ― Mi konas neniun en tiu ĉi urbo. ― Mi neniel povas kompreni, kion vi parolas. ― Mi renkontis nek lin, nek lian fraton (aŭ mi ne renkontis lin, nek lian fraton).

 

nominativo imenovalnik, nominativ (1. sklon)

iam nekoč, nekdaj, kdaj: iama nekdanji

akuzativo tožilnik, akuzativ (4. sklon)

tie tam: tiea tamkajšnji, tamošnji

dependi biti odvisen:dependeco odvisnost; dependiĝi postati odvisen

kaŭzo vzrok: kaŭzeco vzročnost; kaŭzita povzročen

esprimi izraziti, izražati: esprimado izražanje; esprimiĝi izraziti se

direkti usmeriti, usmerjati: direkto smer; direktiĝi usmeriti se

celi ciljati, meriti v/na: celo cilj; alceli naciljati, pomeriti

egala enak: egaleco enakost; egalvaloro enakovrednost

ia nekakšen, kakšen

veturi peljati se: veturigi peljati (kaj ali koga); veturilo vozilo

dis označuje ločevanje, razitje, tako npr. iri iti – disiri raziti se ali: ŝiri trgati – disŝiri

            raztrgati

flanko stran: flankeca stranski, pristranski; deflankiĝi zaiti vstran

dekstra desen: dekstreca desničarski

neniel nikakor

nek --- nek niti niti

 

 

§29.

Se ni bezonas uzi prepozicion kaj la senco ne montras al ni, kian prepozicion uzi, tiam ni povas uzi la komunan prepozicion „je”. Sed estas bone uzadi la vorton „je” kiel eble pli malofte. Anstataŭ la vorto „je” ni povas ankaŭ uzi akuzativon sen prepozicio. ― Mi ridas je lia naiveco (aŭ mi ridas pro lia naiveco, aŭ: mi ridas lian naivecon). ― Je la lasta fojo mi vidas lin ĉe vi (aŭ: la lastan fojon). ― Mi veturis du tagojn kaj unu nokton. ― Mi sopiras je mia perdita feliĉo (aŭ: mian perditan feliĉon). ― El la dirita regulo sekvas, ke se ni pri ia verbo ne scias, ĉu ĝi postulas post si la akuzativon (t. e. ĉu ĝi estas aktiva) aŭ ne, ni povas ĉiam uzi la akuzativon. Ekzemple, ni povas diri “obei al la patro” kaj “obei la patron” (anstataŭ “obei je la patro”). Sed ni ne uzas la akuzativon tiam, kiam la klareco de la senco tion ĉi malpermesas; ekzemple: ni povas diri “pardoni al la malamiko” kaj “pardoni la malamikon”, sed ni devas diri ĉiam “pardoni al la malamiko lian kulpon”.

 

 

 

§30.

Ia, ial, iam, ie, iel, ies, io, iom, iu. ― La montritajn naŭ vortojn ni konsilas bone ellerni, ĉar el ili ĉiu povas jam fari al si grandan serion da aliaj pronomoj kaj adverboj. Se ni aldonas al ili la literon „k”, ni ricevas vortojn demandajn aŭ rilatajn: kia, kial, kiam, kie, kiel, kies, kio, kiom, kiu. Se ni aldonas la literon „t”, ni ricevas vortojn montrajn: tia, tial, tiam, tie, tiel, ties, tio, tiom, tiu. Aldonante la literon „ĉ”, ni ricevas vortojn komunajn: ĉia, ĉial, ĉiam, ĉie, ĉiel, ĉies, ĉio, ĉiom, ĉiu. Aldonante la prefikson „nen”, ni ricevas vortojn neajn: nenia, nenial, neniam, nenie, neniel, nenies, nenio, neniom, neniu. Aldonante al la vortoj montraj la vorton „ĉi”, ni ricevas montron pli proksiman; ekzemple: tiu (pli malproksima), tiu ĉi (aŭ ĉi tiu) (pli proksima); tie (malproksime), tie ĉi aŭ ĉi tie (proksime). Aldonante al la vortoj demandaj la vorton „ajn”, ni ricevas vortojn sendiferencajn: kia ajn, kial ajn, kiam ajn, kie ajn, kiel ajn, kies ajn, kio ajn, kiom ajn, kiu ajn. Ekster tio el la diritaj vortoj ni povas ankoraŭ fari aliajn vortojn, per helpo de gramatikaj finiĝoj kaj aliaj vortoj (sufiksoj); ekzemple: tiama, ĉiama, kioma, tiea, ĉi-tiea, tieulo, tiamulo k. t. p. (= kaj tiel plu).

 

ia nekakšen

ial zaradi katerega koli vzroka oz. razloga

iam nekoč, nekdaj: iama nekdanji

ie nekje

iel nekako

ies nekoga: ies propraĵo nekogaršnja last; kies lando, ties religio čigar dežela, tega vera

io nekaj, kaj

iom nekoliko: ioma nekolikšen; iomete (le) nekoliko, malo

iu nekdo, kdo: iusence v nekem smislu (v smislu nekoga)

konsili svetovati: konsilisto svetovalec; konsilejo svetovalnica

serio vrsta, serija, zaporedje

pronomo zaimek, pronomen

adverbo prislov, adverb: adverba komplemento prislovno določilo

litero črka: literumi črkovati; literaro črkovje, črkovni sistem

rilati nanašati se, biti v odnosu: rilate glede (na); bonaj rilatoj dobri odnosi

prefikso predpona, prefiks

ajn koli: kiuajn kdorkoli; kiamajn kadarkoli

diferenci razlikovati se: diferenco razlika; diferenciĝi postati razlien, začeti se razlikovati

helpi pomagati: helpanto pomočnik; helpa rimedo pomožno sredstvo

sufikso pripona, sufiks

 

 

§31.

Lia kolero longe daŭris. ― Li estas hodiaŭ en kolera humoro. ― Li koleras kaj insultas. ― Li fermis kolere la pordon. ― Lia filo mortis kaj estas nun malviva. ― La korpo estas morta, la animo estas senmorta. ― Li estas morte malsana, li ne vivos pli, ol unu tagon. ― Li parolas, kaj lia parolo fluas dolĉe kaj agrable. ― Ni faris la kontrakton ne skribe, sed parole. ― Li estas bona parolanto. ― Starante ekstere, li povis vidi nur la eksteran flankon de nia domo. ― Li loĝas ekster la urbo. ― La ekstero de tiu ĉi homo estas pli bona, ol lia interno. ― Li tuj faris, kion mi volis, kaj mi dankis lin por la tuja plenumo de mia deziro. ― Kia granda brulo! kio brulas? ― Ligno estas bona brula materialo. ― La fera bastono, kiu kuŝis en la forno, estas nun brule varmega. ― Ĉu li donis al vi jesan respondon aŭ nean? Li eliris el la dormoĉambro kaj eniris en la manĝoĉambron. ― La birdo ne forflugis: ĝi nur deflugis de la arbo, alflugis al la domo kaj surflugis sur la tegmenton. ― Por ĉiu aĉetita funto da teo tiu ĉi komercisto aldonas senpage funton da sukero. ― Lernolibron oni devas ne tralegi, sed tralerni. ― Li portas rozokoloran superveston kaj teleroforman ĉapelon. ― En mia skribotablo sin trovas kvar tirkestoj. ― Liaj lipharoj estas pli grizaj, ol liaj vangharoj.

 

humoro razpoloženje, počutje (ne zamenjati s humuro humor!)

fermi zapreti, zapirati: fermiteco zaprtost

korpo telo: enkorpiĝi utelesiti se; korpeco telesnost

animo duša: animprizorgado dušno pastirstvo (oskrbovanje duš); grandanimeco

            velikodušnost; vastanima velikodušen (s široko dušo)

kontrakti pogoditi se, skleniti pogodbo: kontraktpartioj pogodbene stranke

um pripona s splošnim, včasih ironičnim pomenom, v slovenščini „počenjati”,

            „onegaviti”), kakor npr. peni prizadevati si – penumi izpolniti kaj; butiko prodajalna –

            butikumi nakupovati, hoditi po trgovinah; kafo kava – kafumi hoditi na kavo itd.

bruli goreti: brulejo gorišče; brulaĵo gorivo; bruligi zažgati

ligno les: hejtligno les za kurjavo; konstruligno gradbeni les; ligneco lesenost; lignaĵo

            lesena stvar

materialo gradivo, material (ne zamenjati z materio snov, materija; materiismo

            materializem)

bastono palica: bastonumi vihteti nad kom palico

tegmento streha: subtegmento podstrešje; tegmentigi pokriti s streho; subtegmentiĝi

            spraviti se pod streho; tegmentaj organizaĵoj strešne (krovne) organizacije

funto funt (stara utežna mera)

ist pripona, ki pomeni poklic ali pripadnost, kakor npr. boto škorenj – botisto čevljar;

            maro morje – maristo mornar; komunismo komunizem – komunisto komunist

koloro barva (kot pojav, ne kot snov, ki ji pravimo farbo): multkolora večbarven; kolorigi

            barvati; koloriĝi dobiti barvo; kolorplena barvit

supre zgoraj, gori: supreco vzvišenost; supraĵo povrhnjost, površina; supraĵeco površnost

telero krožnik: telerumi izvajati spretnostno točko s krožniki

tero zemlja: alteriĝi približati se zemlji; surteriĝi pristati na tleh

kesto zaboj, skrinja: tirkesto predal; enkestigi ion spraviti kaj v zaboj

lipo ustnica: interlipe med ustnicami

haro las: hararo lasje; hararanĝo pričeska, frizura

griza siv: grizeco sivina, sivost

vango lice: survange na licu; vangofrapi dati klofuto

 

 

§32.

Teatramanto ofte vizitas la teatron kaj ricevas baldaŭ teatrajn manierojn. ― Kiu okupas sin je meĥaniko, estas meĥanikisto, kaj kiu okupas sin je ĥemio, estas ĥemiisto. ― Diplomatiiston oni povas ankaŭ nomi diplomato, sed fizikiston oni ne povas nomi fiziko, ĉar fiziko estas la nomo de la scienco mem. ― La fotografisto fotografis min, kaj mi sendis mian fotografaĵon al mia patro. ― Glaso de vino estas glaso, en kiu antaŭe sin trovis vino, aŭ kiun oni uzas por vino; glaso da vino estas glaso plena je vino. ― Alportu al mi metron da nigra drapo (Metro de drapo signifus metron, kiu kuŝis sur drapo, aŭ kiu estas uzata por drapo). ― Mi aĉetis dekon da ovoj. ― Tiu ĉi rivero havas ducent kilometrojn da longo. ― Sur la bordo de la maro staris amaso da homoj. ― Multaj birdoj flugas en la aŭtuno en pli varmajn landojn. ― Sur la arbo sin trovis multe (aŭ multo) da birdoj. ― Kelkaj homoj sentas sin la plej feliĉaj, kiam ili vidas la suferojn de siaj najbaroj. ― En la ĉambro sidis nur kelke da homoj. ― „Da” post ia vorto montras, ke tiu ĉi vorto havas signifon de mezuro.

 

teatro gledališče: teatristo gledališčnik; teatrejo gledališka hiša; teatroprogramo

            gledališki program; teatreca teatralen, zaigran

maniero način, manira: manierismo manierizem; ĉiumaniere na vsak način

okupi zaposlovati, zasedati, okupirati: okupita loko zaseden prostor

meĥaniko (v sodobnem jeziku: mekaniko)mehanika: meĥanikisto mehanik; meĥanikejo

            mehanična delavnica

ĥemio (v sodobnem jeziku: kemio) kemija: ĥemiisto kemik; ĥemikaĵo kemična substanca

diplomatio diplomacia: diplomato diplomat; tiplomatie diplomatsko

fiziko fizika: fizikisto fizik; fizikumi iti se fizike

scienco znanost: sciencisto znanstvenik; scienculo znanstveni tip; scienceco znanstvenost

glaso kozarec, čaša

nigra črn

drapo sukno, volneno blago

signifi pomeniti: signifa s pomenom; signifoplena pomemben; sensignife nepomembno,

            brez pomena; signifulo pomembnež

ovo jajce: ovoforma jajčast, jajčne oblike

bordo breg, obala: albordiĝi pripluti do brega, prispeti na breg

maro morje: marsalo morska sol; maristo mornar; ĉemara regiono obmorsko območje

amaso kup, množica: amase na veliko; amaskomunikiloj množična občila

aŭtuno jesen: aŭtune jeseni

lando dežela, država: Pollando Poljska; eksterlanda inozemski; hejmlanda domač,

            tuzemski

suferi trpeti: suferanto trpin; suferado trpljenje; suferulo tip trpečega človeka

najbaro sosed: najbareco sosedstvo; najbariĝi postati sosed

mezuri meriti: mezurunuo merska enota; mezurilo merilo, sredstvo za merjenje;

            mezuraparato aparat za merjenje; mezurado merjenje

 

 

§33.

Mia frato ne estas granda, sed li ne estas ankaŭ malgranda: li estas de meza kresko. ― Li estas tiel dika, ke li ne povas trairi tra nia mallarĝa pordo. ― Haro estas tre maldika. ― La nokto estis tiel malluma, ke ni nenion povis vidi eĉ antaŭ nia nazo. ― Tiu ĉi malfreŝa pano estas malmola, kiel ŝtono. ― Malbonaj infanoj amas turmenti bestojn. ― Li sentis sin tiel malfeliĉa, ke li malbenis la tagon, en kiu li estis naskita. ― Ni forte malestimas tiun ĉi malnoblan homon. ― La fenestro longe estis nefermita; mi ĝin fermis, sed mia frato tuj ĝin denove malfermis. ― Rekta vojo estas pli mallonga, ol kurba. ― La tablo staras malrekte kaj kredeble baldaŭ renversiĝos. ― Li staras supre sur la monto kaj rigardas malsupren sur la kampon. ― Malamiko venis en nian landon. ― Oni tiel malhelpis al mi, ke mi malbonigis mian tutan laboron. ― La edzino de mia patro estas mia patrino kaj la avino de miaj infanoj. ― Sur la korto staras koko kun tri kokinoj. ― Mia fratino estas tre bela knabino. ― Mia onklino estas bona virino. ― Mi vidis vian avinon kun ŝiaj kvar nepinoj kaj kun mia nevino. ― Lia duonpatrino estas mia bofratino. ― Mi havas bovon kaj bovinon. ― La juna vidvino fariĝis denove fianĉino.

 

mezo sredina, okolje: mezgrada srednje stopnje; mezulo povprečnež

kreski rasti: finkreski odrasti; kreskado rast; plenkreskulo odrasli; kreskaĵo rastlina

dika debel: dikema debelušast; dikulo debelinko; dikfingro palec

larĝa širok: larĝeco širina; larĝulo tip širokega človeka

lumi svetiti se: prilumi osvetliti; lumigilo svetilo; lumo luč

mola mehek: moleco mehkoba, mehkost; molulo mehkužnež

turmenti mučiti: turmentisto mučitelj, rabelj; turmentado mučenje; turmentejo mučilnica;

            turmentilo mučilno orodje

senti čutiti, občutiti: kunsento sočutje; sento čut

beni blagosloviti, blagoslavljati: benito blagoslovljeni; benita akvo blagoslovljena voda;

            benante blagoslavljaje; malbeni prekleti, zakleti

nobla plemenit: noble plemenito; noblulo plemenitnik; nobleco plemenitost (ne zamenjati

            z nobela plemenit v smislu stanu; nobelulo plemič; nobelularo plemstvo)

rekta zravnan, ta, ki je naravnost: rekte naravnost; rektigi izravnavati; rektiĝi vzravnati se

kurba kriv: kurbiĝi zaviti, ukriviti se; kurblinio krivulja

kredi verjeti, verovati: kredanto vernik; kredema nagnjen k verovanju; religia kredo

            religiozna vera

renversi preobrniti, postaviti na glavo: nerenversebla neobrnljiv, neporušljiv

monto gora: monteto hrib, grič; montaro gorovje; montopinto vrh gore; montpiedo

            vznožje gore

kampo polje: ŝakkampo šahovsko polje; scienca kampo znanstveno polje

koko petelin: kokino kokoš; kokido piščanec

nepo vnuk

nevo nečak

bo označuje sorodstvo s poroko, tako npr. patro oče – bopatro tast; patrino mati –

            bopatrino tašča; frato brat – bofrato svak

duonpatro očim, krušni oče: duonpatrino mačeha, krušna mati

bovo govedo: virbovo bik; bovaĵo govedina; bovino krava; bovido tele

 

 

§34.

La tranĉilo estis tiel malakra, ke mi ne povis tranĉi per ĝi la viandon kaj mi devis uzi mian poŝan tranĉilon. ― Ĉu vi havas korktirilon, por malŝtopi la botelon? ― Mi volis ŝlosi la pordon, sed mi perdis la ŝlosilon. ― Ŝi kombas al si la harojn per arĝenta kombilo. ― En somero ni veturas per diversaj veturiloj, kaj en vintro ni veturas per glitveturilo. ― Hodiaŭ estas bela frosta vetero, tial mi prenos miajn glitilojn kaj iros gliti. ― Per hakilo ni hakas, per segilo ni segas, per fosilo ni fosas, per kudrilo ni kudras, per tondilo ni tondas, per sonorilo ni sonoras, per fajfilo ni fajfas. ― Mia skribilaro konsistas el inkujo, sablujo, kelke da plumoj, krajono kaj inksorbilo. ― Oni metis antaŭ mi manĝilaron, kiu konsistis el telero, kulero, tranĉilo, forko, glaseto por brando, glaso por vino kaj telertuketo. ― En varmega tago mi amas promeni en arbaro. ― Nia lando venkos, ĉar nia militistaro estas granda kaj brava. ― Sur kruta ŝtuparo li levis sin al la tegmento de la domo. ― Mi ne scias la lingvon hispanan, sed per helpo de vortaro hispana-germana mi tamen komprenis iom vian leteron. ― Sur tiuj ĉi vastaj kaj herboriĉaj kampoj paŝtas sin grandaj brutaroj, precipe aroj da bellanaj ŝafoj.

 

viando meso

poŝo žep: poŝtelefono prenosni telefon (mobi)

korko plutovinast zamašek, čep: korkŝtopi zapreti z zamaškom; korkotirilo odpirač za

            steklenice

tiri vleči: tirĉaro voziček, gare

ŝtopi zamašiti, začepiti, zadelati

botelo steklenica: enboteligi per napolniti steklenico s/z  

ŝlosi zaklepati, zakleniti: ŝlosilo ključ

kombi česati: kombilo glavnik

somero poletje

gliti drseti, drsati se

frosto mraz: frostiĝo zmrzal

vetero vreme: veterprognozo vremenska napoved

haki sekati, cepiti: hakilo sekira

segi žagati: segilo žaga

fosi kopati: fosilo motika, rovnica, kopača; foso jama; fosaĵo izkopani material oz.

            izkopanina (sicer tudi: fosilio)

kudri šivati, šiti: kudrilo šivanka; kudromaŝino šivalni stroj; kudraĵo šivanje (sešita stvar)

tondi striči: tondilo škarje; eltondaĵo izstrižek, izstrižena stvar

sonori zvoniti: sonorilo zvonec

fajfi žvižgati: fajfilo piščalka

inko črnilo: inkujo črnilnik

sablo pesek: sablejo peščena duna

sorbi srebati

brando žganje: brandiĝi opiti se z žganjem

tuko prt: poŝtuko robec; littuko posteljni prt; mortotuko mrtvaški prt

militi vojskovati se: militisto vojak; militestro vojaški poveljnik

brava priden, pošten, soliden

kruta strm: krutaĵo strmina

ŝtupo stopnica: ŝtuparo stopnice; ŝtupetaro lestev

Hispano Španec: Hispanujo Španija (danes raje Hispanio)

Germano Nemec: Germanujo Nemčija (danes raje Germanio)

tamen vendar

vasta širok: vastiĝi širiti se; disvastiĝi razširiti se

herbo trava: herbejo travnik

paŝti pasti (živino): paŝtisto pastir; paŝtejo pašnik

bruto žival (domača): brutaro živina

precipe posebej (še), v glavnem

lano volna

ŝafo ovca: ŝafido jagnje; virŝafo oven; ŝafejo ovčja staja

 

 

§35.

Vi parolas sensencaĵon, mia amiko. ― Mi trinkis teon kun kuko kaj konfitaĵo. ― Akvo estas fluidaĵo. ― Mi ne volis trinki la vinon, ĉar ĝi enhavis en si ian suspektan malklaraĵon. ― Sur la tablo staris diversaj sukeraĵoj. ― En tiuj ĉi boteletoj sin trovas diversaj acidoj: vinagro, sulfuracido, azotacido kaj aliaj. ― Via vino estas nur ia abomena acidaĵo. ― La acideco de tiu ĉi vinagro estas tre malforta. ― Mi manĝis bongustan ovaĵon. ― Tiu ĉi granda altaĵo ne estas natura monto. ― La alteco de tiu monto ne estas tre granda. ― Kiam mi ien veturas, mi neniam prenas kun mi multon da pakaĵo. ― Ĉemizojn, kolumojn, manumojn kaj ceterajn similajn objektojn ni nomas tolaĵo, kvankam ili ne ĉiam estas faritaj el tolo. ― Glaciaĵo estas dolĉa glaciigita frandaĵo. ― La riĉeco de tiu ĉi homo estas granda, sed lia malsaĝeco estas ankoraŭ pli granda. ― Li amas tiun ĉi knabinon pro ŝia beleco kaj boneco. ― Lia heroeco tre plaĉis al mi. ― La tuta supraĵo de la lago estis kovrita per naĝantaj folioj kaj diversaj aliaj kreskaĵoj. ― Mi vivas kun li en granda amikeco.

 

kuko kolač

konfiti vkuhavati sadje s sladkorjem: konfitaĵo džem

fluida tekoč (kot fizikalna lastnost, sicer: flua); fluidaĵo tekočina (vsakdanje: fluaĵo)

suspekti sumiti: suspektema sumnjičav; suspektemulo sumnjičav tip človeka

acida kisel: acidaĵo kislina

vinagro kis

sulfuro žveplo

azoto dušik

gusto okus: gustumi okušati, pokušati; gustodemando vprašanje okusa

alta visok: altaĵo visok predel; alteco visokost, višina; altiĝo zvišanje

naturo narava

paki zavijati, pakirati: pakaĵo zavitek, paket

ĉemizo srajca

kolo vrat: kolumo ovratnik; koltuko šal

cetera siceršnji, drugi: cetere sicer (pa); ceteraĵo druga, siceršnja stvar

tolo platno

glacio led: glaciaĵo sladoled; glacimieno hladen izraz

frandi sladkati se; frandaĵo dobrota, slaščica

heroo junak, heroj: heroaĵo junaško, herojsko dejanje

plaĉi ugajati, biti všeč: plaĉaĵo všečna stvar

lago jezero

kovri pokrivati, pokriti: kovrilo pokrov; litkovrilo odeja

naĝi plavati: naĝejo plavalni bazen

folio list, pola: arbfolio drevesni list; florfolio cvetni list; paperfolio list papirja; foliaro

            listje

 

 

§36.

Patro kaj patrino kune estas nomataj gepatroj. ― Petro, Anno kaj Elizabeto estas miaj gefratoj. ― Gesinjoroj N. hodiaŭ vespere venos al ni. ― Mi gratulis telegrafe la junajn geedzojn. ― La gefianĉoj staris apud la altaro. ― La patro de mia edzino estas mia bopatro, mi estas lia bofilo, kaj mia patro estas la bopatro de mia edzino. ― Ĉiuj parencoj de mia edzino estas miaj boparencoj, sekve ŝia frato estas mia bofrato, ŝia fratino estas mia bofratino; mia frato kaj fratino (gefratoj) estas la bogefratoj de mia edzino. ― La edzino de mia nevo kaj la nevino de mia edzino estas miaj bonevinoj. ― Virino, kiu kuracas, estas kuracistino; edzino de kuracisto estas kuracistedzino. ― La doktoredzino A. vizitis hodiaŭ la gedoktorojn P. ― Li ne estas lavisto, li estas lavistinedzo. ― La filoj, nepoj kaj pranepoj de reĝo estas reĝidoj. ― La hebreoj estas Izraelidoj, ĉar ili devenas de Izraelo. ― Ĉevalido estas nematura ĉevalo, kokido ― nematura koko, bovido ― nematura bovo, birdido ― nematura birdo.

 

ge pomeni veljavo besede za oba spola, kakor npr. patro oče – gepatroj starša (oče in

            mati) mastro gospodar – gemastroj gospodar in gospodarica; sinjoro gospod –

            gesinjoroj gospe in gospodje; kamarado tovariš – gekamaradoj tovariši in tovarišice;

            frato brat – gefratoj brat in sestra ali bratje in sestre

gratuli čestitati: gratulanto tisti, ki čestita; gratulato tisti, ki mu čestitajo

altaro oltar: suraltare na oltarju

kuraci zdraviti: kuracisto zdravnik; kuracanto zdravilec; kuracilo zdravilo; kuracejo

            zdravilišče; kuracmetodo metoda zdravljenja

doktoro doktor (tudi sinonim za zdravnika)

pra pra-: praavo praded; prahomo pračlovek; pratempo pradavnina

id pomeni potomstvo, tako npr. bovo govedo – bovido tele; Izraelo Izrael – Izraelido

            Izraelit, sin Izraela; ĉevalo konj – ĉevalido žrebe

Hebreo/hebreo Jud ali jud (narodno – versko)

ĉevalo konj

 

 

§37.

La ŝipanoj devas obei la ŝipestron. ― Ĉiuj loĝantoj de regno estas regnanoj. ― Urbanoj estas ordinare pli ruzaj, ol vilaĝanoj. ― La regnestro de nia lando estas bona kaj saĝa reĝo. ― La Parizanoj estas gajaj homoj. ― Nia provincestro estas severa, sed justa. ― Nia urbo havas bonajn policanojn, sed ne sufiĉe energian policestron. ― Luteranoj kaj Kalvinanoj estas kristanoj. ― Germanoj kaj francoj, kiuj loĝas en Rusujo, estas Rusujanoj, kvankam ili ne estas rusoj. ― Li estas nelerta kaj naiva provincano. ― La loĝantoj de unu regno estas samregnanoj, la loĝantoj de unu urbo estas samurbanoj, la konfesantoj de unu religio estas samreligianoj. ― Nia regimentestro estas por siaj soldatoj kiel bona patro. ― La botisto faras botojn kaj ŝuojn. ― La lignisto vendas lignon, kaj la lignaĵisto faras tablojn, seĝojn kaj aliajn lignajn objektojn. - Ŝteliston neniu lasas en sian domon. ― La kuraĝa maristo dronis en la maro. ― Verkisto verkas librojn, kaj skribisto simple transskribas paperojn. ― Ni havas diversajn servantojn: kuiriston, ĉambristinon, infanistinon kaj veturigiston. ― La riĉulo havas multe da mono. ― Malsaĝulon ĉiu batas. ― Timulo timas eĉ sian propran ombron. ― Li estas mensogisto kaj malnoblulo. ― Preĝu al la Sankta Virgulino.

 

an pomeni pripadnost, članstvo, kakor npr. regno država – regnano državljan (danes raje:

            civitano); Varsovio Varšava – Varsoviano Varšavljan; sama ideo ista ideja –

            samideano somišljenik; klubo klub – klubano član kluba; movado gibanje – movadano

            član gibanja; Kristo Kristus – kristano kristjan

regno država (v svetopisemskem pomenu: kraljestvo): regnestro državni poglavar; Dia

            regno Božje kraljestvo

vilaĝano vaščan

provinco provinca, pokrajina

severa strog: severeco strogost; severulo strog tip človeka

justa pravičen: justo pravičnost (pojav); justeco pravičnost (načelo)

polico policija: policisto policist; policejo policijska postaja; policaĉo policaj

sufiĉe zadosti, dovolj: sufiĉe da tio dovolj tega

Kristo Kristus: kristaneco krščanskost; kristanismo krščanstvo (sistem); kristano kristjan;

            kristanaro krščansko občestvo; kristaniĝi pokristjaniti se; kristanigi pokristjaniti

            (drugega)

Franco Francoz: franca lingvo francoščina

konfesi priznati: pekkonfesi spovedati se (grehov); konfesŝranko spovednica

religio religija, verski sistem: religiema religiozen; religieca religijski

regimento regiment, polk: regimentestro polkovnik (sicer tudi: kolonelo)

boto škorenj: botisto čevljar (sicer tudi: ŝuisto)

ŝuo čevelj: ŝuisto čevljar; ŝuparo par čevljev; ŝuvendejo prodajalna čevljev

lasi pustiti: ellasi izpustiti; forlasi odpustiti; allasi pripustiti

droni utapljati se, utopiti se: dronigi utopiti (drugega)

verki pisati (literaturo, v ustvarjalnem smislu): verkisto pisatelj; verko napisano delo;

            verkaro napisana dela; kolektitaj verkoj zbrana dela; elektitaj verkoj izbrana dela;

            verkaĵo konkretno napisano delo

ul pripona, ki pomeni človeka, človeški tip z lastnostmi, ki jih pomeni besedna osnova,

            kakor npr. bela lep – belulo lepotec oz. belulino lepotica; avara skop – avarulo

            skopuh; juna mlad – junulo mladenič; riĉa bogat – riĉulo bogatin, bogataš

celo

ombro senca: ombreca zasenčen (v moralnem ali sicer prenesenem smislu): ombrilo

            senčnik (ne zamenjati z: ombrelo dežnik)

preĝi moliti (k Bogu): preĝo molitev; preĝejo molilnica, cerkev; preĝlibro molitvenik

virga deviški (tudi preneseno): virgulino devica; virgeco deviškost; virgzono deviški pas

 

 

§38.

Mi aĉetis por la infanoj tableton kaj kelke da seĝetoj. ― En nia lando sin ne trovas montoj, sed nur montetoj. ― Tuj post la hejto la forno estis varmega, post unu horo ĝi estis jam nur varma, post du horoj ĝi estis nur iom varmeta, kaj post tri horoj ĝi estis jam tute malvarma. ― En somero ni trovas malvarmeton en densaj arbaroj. ― Li sidas apud la tablo kaj dormetas. ― Mallarĝa vojeto kondukas tra tiu ĉi kampo al nia domo. ― Sur lia vizaĝo mi vidis ĝojan rideton. ― Kun bruo oni malfermis la pordegon, kaj la kaleŝo enveturis en la korton. Tio ĉi estis jam ne simpla pluvo, sed pluvego. ― Grandega hundo metis sur min sian antaŭan piedegon, kaj mi de teruro ne sciis, kion fari, ― Antaŭ nia militistaro staris granda serio da pafilegoj. ― Johanon, Nikolaon, Erneston, Vilhelmon, Marion, Klaron kaj Sofion iliaj gepatroj nomas Johanĉjo (aŭ Joĉjo), Nikolĉjo (aŭ Nikoĉjo aŭ Nikĉjo aŭ Niĉjo), Erneĉjo (aŭ Erĉjo), Vilhelĉjo (aŭ Vilheĉjo aŭ Vilĉjo aŭ Viĉjo), Manjo (aŭ Marinjo), Klanjo kaj Sonjo (aŭ Sofinjo).

 

densa gost, tesen: densaĵo gostota; densejo tesen; denseco tesnost, gostost; fartdenseco

            tesnobnost

brui šumeti, hrumeti: bruo šum, hrup

kaleŝo voz, kočija: kaleŝisto kočijaž

pluvo dež: pluvi deževati; pluvego naliv

pafi streljati, ustreliti: pafilo strelno orožje; pafisto strelec

ĉj, nj pripona, ki jo pritaknemo za 1-6 prvimi črkami moškega (ĉj) oz. ženskega imena

            (nj) z ljubkovalnim pomenom, kakor npr. Petro Peter – Peĉjo Peterček; Mariao Marija

            Manjo Mici

 

 

§39.

En la kota vetero mia vesto forte malpuriĝis; tial mi prenis broson kaj purigis la veston. ― Li paliĝis de timo kaj poste li ruĝiĝis de honto. ― Li fianĉiĝis kun fraŭlino Berto; post tri monatoj estos la edziĝo; la edziĝa soleno estos en la nova preĝejo, kaj la edziĝa festo estos en la domo de liaj estontaj bogepatroj. ― Tiu ĉi maljunulo tute malsaĝiĝis kaj infaniĝis. ― Post infekta malsano oni ofte bruligas la vestojn de la malsanulo. ― Forigu vian fraton, ĉar li malhelpas al ni. ― Ŝi edziniĝis kun sia kuzo, kvankam ŝiaj gepatroj volis ŝin edzinigi kun alia persono. ― En la printempo la glacio kaj la neĝo fluidiĝas. ― Venigu la kuraciston, ĉar mi estas malsana. ― Li venigis al si el Berlino multajn librojn. ― Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis. ― Mi ne pendigis mian ĉapon sur tiu ĉi arbeto; sed la vento forblovis de mia kapo la ĉapon, kaj ĝi, flugante, pendiĝis sur la branĉoj de la arbeto. ― Sidigu vin (aŭ sidiĝu), sinjoro! ― La junulo aliĝis al nia militistaro kaj kuraĝe batalis kune kun ni kontraŭ niaj malamikoj.

 

koto blato: kotiĝi umazati se, postati blaten

broso ščetka, krtača: dentobroso zobna krtačka

ruĝa rdeč: ruĝiĝi zardeti

honti sramovati se: hontigi osramotiti (koga); honto sramota; hontaĵo sramotna stvar;

 senhonte brez sramu; hontinda sramoten (vredno, da bi se tega sramovali)

solena svečan, slovesen: solenaĵo svečanost, slovesnost

infekti okužiti: infektito okuženec; infektmalsano nalezljiva bolezen

printempo pomlad: printempe spomladi

relo tračnica

rado kolo

pendi viseti: dependi de biti odvisen od; dependeco odvisnost

ĉapo kapa: ĉapeto kapica; Ruĝĉapeto Rdeča kapica

vento veter: ventumi pihati; traventumi prevetriti

blovi pihati: trablovo prepih; forblovi odpihniti

kapo glava: enkapigi spraviti v glavo, dopovedati

branĉo veja: disbranĉiĝo razvejanje

 

 

§40.

En la daŭro de kelke da minutoj mi aŭdis du pafojn. ― La pafado daŭris tre longe. ― Mi eksaltis de surprizo. ― Mi saltas tre lerte. ― Mi saltadis la tutan tagon de loko al loko. ― Lia hieraŭa parolo estis tre bela, sed la tro multa parolado lacigas lin. ― Kiam vi ekparolis, ni atendis aŭdi ion novan, sed baldaŭ ni vidis, ke ni trompiĝis, ― Li kantas tre belan kanton. ― La kantado estas agrabla okupo. ― La diamanto havas belan brilon. ― Du ekbriloj de fulmo trakuris tra la malluma ĉielo. ― La domo, en kiu oni lernas, estas lernejo, kaj la domo, en kiu oni preĝas, estas preĝejo. ― La kuiristo sidas en la kuirejo. ― La kuracisto konsilis al mi iri en ŝvitbanejon. ― Magazeno, en kiu oni vendas cigarojn, aŭ ĉambro, en kiu oni tenas cigarojn, estas cigarejo; skatoleto aŭ alia objekto, en kiu oni tenas cigarojn, estas cigarujo; tubeto, en kiun oni metas cigaron, kiam oni ĝin fumas, estas cigaringo. ― Skatolo, en kiu oni tenas plumojn, estas plumujo, kaj bastoneto, sur kiu oni tenas plumon por skribado, estas plumingo. ― En la kandelingo sidis brulanta kandelo. ― En la poŝo de mia pantalono mi portas monujon, kaj en la poŝo de mia surtuto mi portas paperujon; pli grandan paperujon mi portas sub la brako. ― La rusoj loĝas en Rusujo kaj la germanoj en Germanujo.

 

surprizi presenetiti, presenečati: surprizaĵo presenečenje; surprize presenetljivo

laca utrujen, zmučen: laceco utrujenost; laciĝi utruditi se

trompi prevarati, ogoljufati: trompaĵo goljufija; trompe varljivo

fulmo blisk: fulmotondro strela; fulmilo bliskavica

ŝviti potiti se: ŝvito pot

bani kopati se: bankuvo kopalna kad; banejo kopalnica

magazeno trgovski magazin, skladišče: enmagazenigi vskladiščiti

vendi prodajati, prodati: vendisto prodajalec; vendejo prodajalna; vendaĵo prodajana stvar

cigaro cigara

tubo cev: tubero slamka

fumo dim: fumi kaditi; fumiĝi kaditi se; fumado kajenje; fumladro prekajena slanina

ing pomeni držalo oz. odprtino, v katero vdenemo to, kar pomeni besedna osnova, kakor

            npr. kandelo sveča – kandelingo svečnik; glavo meč – glavingo nožnica za meč; sago

            puščica – sagingo tok za puščice

skatolo škatla: metalskatolo kovinska škatla; enskatoligi spraviti kaj v škatlo

pantalono hlače (v esp. je to seveda edninski samostalnik kakor sicer vsi): subpantalono

            spodnjice (kratke: kalsoneto)

surtuto suknja, površnik

brako roka (od zapestja navzdol: mano): brakumi objemati

 

 

§41.

Ŝtalo estas fleksebla, sed fero ne estas fleksebla. ― Vitro estas rompebla kaj travidebla. ― Ne ĉiu kreskaĵo estas manĝebla. ― Via parolo estas tute nekomprenebla kaj viaj leteroj estas ĉiam skribitaj tute nelegeble. ― Rakontu al mi vian malfeliĉon, ĉar eble mi povos helpi al vi. ― Li rakontis al mi historion tute nekredeblan. ― Ĉu vi amas vian patron? Kia demando! kompreneble, ke mi lin amas. ― Mi kredeble ne povos veni al vi hodiaŭ, ĉar mi pensas, ke mi mem havos hodiaŭ gastojn. ― Li estas homo ne kredinda. ― Via ago estas tre laŭdinda. ― Tiu ĉi grava tago restos por mi ĉiam memorinda. ― Lia edzino estas tre laborema kaj ŝparema, sed ŝi estas ankaŭ tre babilema kaj kriema. Li estas tre ekkolerema kaj ekscitiĝas ofte ĉe la plej malgranda bagatelo; tamen li estas tre pardonema, li ne portas longe la koleron kaj li tute ne estas venĝema. ― Li estas tre kredema: eĉ la plej nekredeblajn aferojn, kiujn rakontas al li la plej nekredindaj homoj, li tuj kredas. ― Centimo, pfenigo kaj kopeko estas moneroj. ― Sablero enfalis en mian okulon. ― Li estas tre purema, kaj eĉ unu polveron vi ne trovos sur lia vesto. ― Unu fajrero estas sufiĉa, por eksplodigi pulvon.

 

ŝtalo jeklo: ŝtaluzino jeklarna

fleksi upogniti, preganiti: fleksebla gibčen, prožen; fleksebleco prožnost

vitro steklo

rompi lomiti, zlomiti: rompiĝi zlomiti se

laŭdi hvali: laŭdinda hvalevreden; laŭdindeco hvalevrednost; laŭdkanto hvalnica

memori pomniti, spominjati se: memoroj spomini; ekmemori zapomniti si; rememori

            spomniti se

ŝpari varčevati, štediti: ŝparaĵo uštednina, privarčevan znesek; ŝparlibro hranilna knjiga

bagatelo malenkost, bagatela: bagatelaĵo malenkostna stvar; bagateligi pomanjševati

            pomen česa

venĝi maščevati se: venĝema maščevalen; venĝanto maščevalec; venĝintence z namenom

            maščevati se

eksciti dražiti, vznemirjati: ekscitaĵo dražljiva stvar; ekscitema razdražljiv; ekscitemeco

            razdražljivost

er označuje prvino, delček česa, npr. sablo pesek – sablero zrno peska; mono denar –

            monero kovanec; saĝo modrost – saĝero kanček modrosti

polvo prah: polva prašen (tudi: polvohava ali polvoplena)

fajro ogenj: fajrobrigado gasilska četa; fajrobrigada domo gasilski dom

eksplodi eksplodirati: eksplodigi (ion) pripraviti (kaj) do eksplozije

pulvo smodnik: nigra pulvo črni smodnik

 

 

§42.

Ni ĉiuj kunvenis, por priparoli tre gravan aferon; sed ni ne povis atingi ian rezultaton, kaj ni disiris. ― Malfeliĉo ofte kunigas la homojn, kaj feliĉo ofte disigas ilin. ― Mi disŝiris la leteron kaj disĵetis ĝiajn pecetojn en ĉiujn angulojn de la ĉambro. ― Li donis al mi monon, sed mi ĝin tuj redonis al li. ― Mi foriras, sed atendu min, ĉar mi baldaŭ revenos. ― La suno rebrilas en la klara akvo de la rivero. ― Mi diris al la reĝo: via reĝa moŝto, pardonu min! ― El la tri leteroj unu estis adresita: al Lia Episkopa Moŝto, Sinjoro N.; la dua: al Lia Grafa Moŝto, Sinjoro P.; la tria: al Lia Moŝto, Sinjoro D. ― La sufikso "um" ne havas difinitan signifon, kaj tial la (tre malmultajn) vortojn kun "um" oni devas lerni, kiel simplajn vortojn. Ekzemple: plenumi, kolumo, manumo. ― Mi volonte plenumis lian deziron. ― En malbona vetero oni povas facile malvarmumi. ― Sano, sana, sane, sani, sanu, saniga, saneco, sanilo, sanigi, saniĝi, sanejo, sanisto, sanulo, malsano, malsana, malsane, malsani, malsanulo, malsaniga, malsaniĝi, malsaneta, malsanema, malsanulejo, malsanulisto, malsanero, malsaneraro, sanigebla, sanigisto, sanigilo, resanigi, resaniĝanto, sanigilejo, sanigejo, malsanemulo, sanilaro, malsanaro, malsanulido, nesana, malsanado, sanulaĵo, malsaneco, malsanemeco, saniginda, sanilujo, sanigilujo, remalsano, remalsaniĝo, malsanulino, sanigista, sanigilista, sanilista, malsanulista k. t. p.

 

atingi doseči: atingaĵo dosežek; atinginda afero zadeva, vredna doseganja

rezultato rezultat: rezultatigi ion privesti kaj do rezultata

ŝiri trgati: disŝiri raztrgati; disŝiraĵo raztrganina; disŝiriteco raztrganost

peco kos: dispecigi razkosati; popece po kosih

moŝto splošni naslov imenitnosti: reĝa moŝto kraljevsko veličanstvo; episkopa moŝto

            škofovska eminenca; papa moŝto njegova svetost papež itd.

episkopo škof: episkopejo škofija (kot sedež); episkopujo (kot področje – sicer tudi

 diocezo ali eparĥio oz. eparkio)

grafo grof: via grafa moŝto vaše grofovstvo; grafejo sedež grofije; grafujo grofija kot

            področe; grafeco grofovskost

difini definirati, določiti: difino definicija; difineco določenost; difinebleco določljivost

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

UNIVERSALA VORTARO

DE LA
LINGVO INTERNACIA

ESPERANTO

 

Ĉion, kio estas skribita en la lingvo internacia Esperanto, oni povas kompreni kun helpo de tiu ĉi vortaro. Vortoj, kiuj formas kune unu ideon, estas skribataj kune, sed dividataj unu la alia per streketo, tiel ekzemple la vorto « frat'in'o », prezentante unu ideon, estas kunmetita el tri vortoj, el kiuj ĉiun oni devas serĉi aparte.

 

Vse,[2] kar je napisano v mednarodnem jeziku esperantu, je mogoče razumeti s pomočjo tega slovarja. Besede, ki sestavljajo eno samo idejo, so pisane skupaj, a vendar razdeljene po sestavi s črtico, tako npr. beseda « frat'in'o », ki predstavlja eno idejo, a je sestavljena iz treh besed, izmed katerih je treba vsako iskati posebej. (K razlagam v izvirnih petih jezikih: francoščini, angleščini, nemščini, ruščini in poljščini – dodal slovensko razlago V.O.)

 

 


A

a marque l’adjectif; ex. hom' homme ― hom'a humain | termination of adjectives; e. g. hom'

            man ― hom'a human | bezeichnet das Adjektiv; z. B. hom' Mensch ― hom'a

            menschlich | означаетъ прилагательное; напр. hom' человэкъ ― hom'a

            человэческій | oznacza przymiotnik; np. hom' człowiek ― hom'a ludzki. | pomeni

            pridevnik, npr. hom' človek – hom'a človeški.

abat' abbé | abbot | Abt | аббатъ | opat.

abel' abeille | bee | Biene | пчела | pszczoła | čebela

abi' sapin | fir | Tanne | ель | jodła | jelka

abomen' abomination | abomination | Abscheu | отвращеніе | odraza | odvratnost

abon' abonner | subscribe | abonniren | подписываться | prenumerować | abonirati, naročiti se

ablativ' ablatif | ablative | Ablativ | творительный падежъ | narzędnik | ablativ

abrikot' abricot | apricot | Aprikose | абрикосъ | morela | marelica

absces' abcès | abscess | Geschwür, Eiterbeule | нарывъ | wrzód | absces, izpuščaj

absint' absinthe | absinthium | Wermuth | полынь | piołunkówka | pelin

acer' érable | maple | Ahorn | кленъ | klon | javor

aĉet' acheter | buy | kaufen | покупать | kupować | kupiti; sub'aĉet' corrompre | corrupt |

            bestechen | подкупать | przekupyvać | podkupiti

acid' aigre | sour | sauer | кислый | kwaśny | kisel

ad' marque durée dans l’action; ex. paf' coup de fusil – pafad' fusillade | denotes duration of

            action; e. g. danc' dance – danc'ad' dancing | bezeichnet die Dauer der Tätigkeit; z. B.

            danc' der Tanz – danc'ad' das Tanzen | означаетъ продолжительность дэйствія;

            напр. ir' идти – ir'ad' ходить, хаживать | oznacza trwanie czynności; np. ir' iść –

            ir'ad' chodzić | označuje trajnost dejanja; npr. ir' iti – ir'ad' hoditi; paf' ustreliti –

            pafad' streljati; danc' zaplesati – danc'ad' plesati

adiaŭ adieu | good-by | lebe wohl | прощай | bądź zdrów | zbogom

adjektiv' adjectif | adjective | Eigenschaftswort | имя прилагательное | przymiotnik |

            pridevnik

administr' admininistrer | administer | verwalten | управлять | zarządzać | upravljati

admir' admirer | admire | bewundern | дивиться | podziwiać | občudovati

admon' exhorter | exhort | ermahnen | увэщевать | upominad | opomniti

ador' adorer | adore | anbeten | обожать | uwielbiać | oboževati, častiti

adult' adultérer | adulterate | ehebrechen | прелюбодэйствовать | cudzołożyć | prešuštvovati

adverb' adverbe | adverb | Nebenwort | нарэчіе | przysłówek | adverb, prislov

aer' air | air | Luft | воздухъ | powietrze | zrak; aer'um' aérer | expose to the air | lüften |

            провэтривать | przewietrzać | zračiti, prezračiti

afabl' affable | affable | freundlich | ласковый | uprzejmy | prijazen; mal'afabl' grogneur |

            surly | mürrisch | угрюмый | mrukliwy | neprijazen, oduren

afekt' affectionner | affect | affectiren | жеманиться | afektować | hliniti se, delati se,

            spakovati se

afer' affaire | affair | Sache, Angelegenheit | дэло | sprawa | zadeva, stvar

ag' agir | act | handeln, verfahren | поступать | postępować | delovati, agirati

aĝ' âge | age | Alter | вэкъ, возрастъ | wiek | starost

agac' agacement | setting on edge | Stumpfwerden der Zähne | оскомина | drętwość |

            skominati

agl' aigle | eagle | Adler | орелъ | orzeł | orel

agord' accorder | tune | stimmen | настраивать | nastrajać | uglasiti

agrabl' agreable | agreeable | angenehm | пріятный | przyjemny | prijeten

aĵ' quelque chose possédant une certaine qualité ou fait d’une certaine matière: ex. mol' mou

            mol'aĵ' partie molle d’une chose | made from or possessing the quality of; e. g. sek'

            dry – sek'aĵ' dry goods | etwas von einer gewissen Eigenschaft, oder aus einem

            gewissen Stoffe; z. B. mal'nov' alt – mal'nov'aĵ' altes Zeug, frukt' Frucht – frukt'aĵ'

            etwas aus Früchten bereitetes | нэчто съ данымъ качествомъ или изъ даннаго

            матеріала; нпр. mol' мягкій – mol'aĵ' мякишъ; frukt' плодъ – frukt'aĵ' нэчто

            приготовленное изъ плодовъ | oznacza przedmiot posiadajacy pewną własność albo

            zrobiony z pewnego materjału; np. mal'nov' stary – mal'nov'aĵ' starzyzna; frukt'

            owoc – frukt'aĵ' coś zrobionego z owoców | nekaj, kar ima lastnost osnovne besede:

 npr. mol' mehek – mol'aĵ' mehki del česa; sek' suh – sek'aĵ' suha stvar; mal'nov'

star – mal'nov'aĵ' starina, kaj starega, frukt' sad – frukt'aĵ' nekaj, narejeno iz sadja,

recimo sadni sok.

ajl' ail | onion, garlic | Knoblauch | чеснокъ | czosnek | česen

ajn que ce soit; ex. kiu qui – kiu ajn qui que ce soit | ever; e.g. kiu who – kiu ajn whoever |

            auch nur; z. B. kiu wer – kiu ajn wer auch nur | бы ни; напр. kiu кто – kiu ajn кто

            бы ни | kolwiek, bądź; np. kiu kto – kiu ajn ktokolwiek, ktobądź | pomeni enako

            kakor slovenski „koli”, npr.  kiu kdo, kdor – kiu ajn kdor koli.

akar' mite | mite | Milbe | клещъ, червь | kleszcz, ślepak | pršica

akcel' dépêcher | accelerate | fördern | споспэшествовать | popierać, przyspieszać | poganjati,

            pospeševati

akcent' accent | accent | Accent | удареніе | akcent | akcent, poudarek

akcept' accepter | accept | annehmen | принимать | przyjmować | sprejeti

akcipitr' autour | hawk | Habicht | ястребъ | jastrząb | jastreb

akir' acquérir | acquire | erwerben | пріобрэтать | uzyskać | pridobiti

akn' bouton, grains de ladrerie | pimple | Finne | угорь (сыпь) | węgry, krosty | mozolj, ogrc

akompan' accompagner | accompany | begleiten | сопровождать | towarzyszyć | spremljati

akr' aigu | sharp | scharf | острый | ostry | oster

akrid' sauterelle | grass-hopper | Heuschrecke | саранча | szarańcza | kobilica

aks' axe | axle | Achse | ось | oś | os

akuŝ' accoucher | lie in | niederkommen, entbunden werden | разрэшится отъ бремени |

            powić | roditi, rojevati; akuŝ'ist'in' sage-femme | midwife | Hebamme | акушерка |

            akuszerka | babica

akuzativ' accusatif | accusative | Accusativ | винительный падежъ | biernik | akuzativ,

            tožilnik

akv' eau | water | Wasser | вода | woda | voda

al à | to | zu (ersetzt zugleich den Dativ) | къ (замэняетъ также дательный падежъ) | do

            (zastępuje też celownik) | h/k – predlog, ki označuje funkcijo dajalnika, dativa.

alaŭd' alouette | lark | Lerche | жаворонокъ | skowronek | škrjanec

alcion' alcyon | halcyon | Eisvogel | зимородокъ | zimorodek | vodomec

ali' autre | other | ander | иной | inny | drugi; ali'manier' drugače, na drug način

alk' élan | elk | Elennthier | лось | łoś | los

almenaŭ au moins | at least | wenigstens | по крайней мэрэ | przynajmniej | vsaj

almoz' aumône | alms | Almosen | милостыня | jałmużna | miloščina

aln' aune | alder | Erle | ольха | olsza | jelša

alt' haut | high | hoch | высокій | wysoki | visok

altar' autel | altar | Altar | алтарь | ołtarz | oltar

alte' althée | althee | Eibisch | проскурнякъ | ślaz | slez

altern' alterner | alternate | untereinander abwechseln | чередоваться | zmianiać się kolejno |

            alternirati, menjaje kaj delati, se vrstiti

alud' faire allusion | allude | anspielen | намекать | dawać przytyk | aludirati, namigovati na

            kaj

alumet' allumette | match | Zündhölzchen | спичка | zapałka | vžigalica

alun' alun | alum | Alaun | квасцы | ałun | galun

am' aimer | love | lieben | любить | kochać, lubić | ljubiti

amas' amas, foule | crowd, mass | Haufen, Menge | куча, толпа | kupa, tłum | kup, masa,

            množica

ambaŭ l’un et l’autre | both | beide | оба | obaj | oba

ambos' enclume | anvil | Amboss | наковальня | kowadło | ambus, nakovalo

amel' amidon | starch | Stärkemehl | крахмалъ | krochmal | škrob

amfibi' amphibie | amphibium | Amphibie | земноводное животное | płaz | amfibija,

            dvoživka

amik' ami | friend | Freund | друг | przyjaciel | prijatelj; am'ind'um' courtiser | court, make

            love | den Hof machen | любезничать | umizgać się | ljubimkati

amoniak' ammoniac | ammoniac | Ammoniak, Salmiak | нашатырный спиртъ | amoniak |

            amoniak

ampleks' extension | extension | Umfang | объемъ | objętość | obseg, količina, velikost

amuz' amuser | amuse | belustigen | забавлять | bawić | zabavati

an' membre, habitant, partisan; ex. regn' l’état – regn'an' citoyen | inhabitant, member; e. g.

 Nov-Jork New York – Nov-Jork'an' New Yorker | Mitglied, Einwohner, Anhänger;

z. B. regn' Staat – regn'an' Bürger; Varsovi'an' Warschauer | членъ, житель,

приверженец; напр. regn' роцударство – regn'an' гражданинъ; Varsovi'an'

Варшавянинъ | członek, mieszkaniec, zwolennik; np. regn' państwo – regn'an'

obywatel; Varsovi'an' Warszawianin | član, pripadnik, privrženec, npr. regn' država –

regn'an' državljan; Nov-Jork New York – Nov-Jork'an' Njujorker;  Varsovi'an'

Varšavljan; an'ar' troupe | troop | Trupp, Truppe | труппа | gromada, trupa | skupina,

članstvo.

ananas' ananas | ananas | Ananas | ананасъ | ananas | ananas

anas' canard | duck | Ente | утка | kaczka | raca; mol'anas' canard à duvet | eider-duck | Eider-

            ente | гага | miękopiór | gaga

anĝel' ange | angel | Engel | ангелъ | anioł | angel

angil' anguille | eel | Aal | угорь (животное) | węgorz | jegulja

angul' angle | corner, angle | Winkel | душа | kąt | kot, vogel

anim' âme | soul | Seele | душа | dusza | duša

aniz' anis | anise | Anis | аницъ | anyż | janež

ankaŭ aussi | also | auch | также | także | tudi

ankoraŭ encore | yet, still | noch | еще | jeszcze | še

ankr' ancre | anchor | Anker | якорь | kotwica | sidro

anonc' annoncer | annonce, advert | annonciren | объявлять | ogłaszać | oglašati, napovedati

anser' oie | goose | Gans | гусь | gęś | gos

anstataŭ au lieu de | instead | anstatt, statt | вмэсто | zamiast | namesto; anstataŭi remplacer |

            replace | ersetzen | замэсто | zastępować | nadomestiti

ant' marque le participe présent actif | ending of pres. part. act. in verbs | bezeichnet das

            Participium pres. act | означаетъ причастіе настоящаго времени дэйст. залога |

            oznacza imiesłów czynny czasu teraźniejszego | označuje tvorni deležnik sedanjega

            časa.

antaŭ devant | before | vor | предъ | przed | pred; antaŭ'tuk' tablier, devantier | apron |

            Schürze | передникъ | fartuch | predpasnik

antikv' antique | antique | alt, altethümlich | древній | starożytny | starodaven, starinski,

            starožiten

antimon' antimoine | antimony | Antimon | сурьма | antymon | antimon

Anunciaci' Annonciation de la Vierge | Annunciation | Verkündigung Mariä | Благовэщеніе |

            Zwiastowanie | Marijino oznanenje

apart' qui est à part, separé | separate | besonder, abgesondert | особый | osobny | poseben

aparten' appartenir | belong | gehören | принадлежатъ | należeć | pripadati

apenaŭ à peine | scarcely | kaum | едва | ledwie | komaj, komajda

aper' paraître, apparaître | appear | erscheinen | являться | zjawiać się | pojaviti se; mal'aper'

            disparaître | dissappear | verschwinden | исчезать | znikać | izginiti

aplaŭd' applaudir | applaud | applaudiren | аплодировать | oklaskiwać | ploskati, aplavdirati

apog' appuyer | lean | anlehnen | опирать | opierać | nasloniti

apr' sanglier | wild boar | Eber | боровъ, вепрь, кабанъ | wieprz | veper

April' Avril | April | April | Апрэль | Kwiecień | april

aprob' approuver | approve | billigen, gut heissen | одобрять | aprobować | odobriti

apud auprès de | near by | neben, an | возлэ, при | przy, obok | poleg, zraven

ar' une réunion de certains objets; ex. arb' arbre – arb'ar' forêt | a collection of objects; e. g. vort' word – vort'ar' dictionary | Sammlung gewisser Gegenstände; z. B. arb' Baum – arb'ar' Wald; ŝtup' Stufe – ŝtup'ar' Treppe, Leiter | собраніе данныхь предметовъ; напр. arb' дерево – arb'ar' лэсъ, ŝtup' ступень – ŝtup'ar' лэстница | oznacza zbiór danych

            przedmiotów; np. arb' drzewo – arb'ar' las; ŝtup' szezebel, stopień – ŝtup'ar'

            drabina, schody | vrsta enakih stvari, npr. arb' drevo – arb'ar' gozd; vort' beseda –

            vort'ar' slovar; ŝtup' stopnica – ŝtup'ar' stopnice, lestev.

arane' araignée | spider | Spinne | паукъ | pająk | pajek

aranĝ' arranger | arrange | einrichten | устроивать | urządzać | urediti, pripraviti, namestiti

arb' arbre | tree | Baum | дерево | drzewo | drevo; arb'et'aĵ' arbrisseau, buisson | shrub, bush |

            Strauch | кыстъ | krzak | grm

arbitr' arbitraire | arbitrary | willkürlich | произвольный | samowolny | arbitraren,

            samovoljen

arĉ' archet | bow (fiddle) | Violinbogen | смычекъ | smyczek | lok za godalo

arde' héron | heron | Reiher | цапля | czapla | siva čaplja

ardez' ardoise | slate | Schiefer | аспидъ (минералъ) | łupek | skrilavec

aren' arène | wrestling-place | Arena, Rennbahn | арена, ристалище | arena | arena

arest' arrêter | arrest | verhaften | арестовать | aresztować | aretirati, prijeti

arĝent' argent (métal) | silver | Silber | серебро | srebro | srebro

argil' argile | clay | Thon | глина | glina | ilovica, glina

argument' argumenter | argue | beweisen | доказывать | dowodzić | argumentirati, dokazovati

arĥitektur' architecture | architecture | Architectur | арихтектура | architektura | arhitektura,

            stavbarstvo

ark' arc | arch, bow | Bogen | дуга | łuk | lok;