LA VERDA KORO

ZELENO SRCE          Do str. 11

de Julio BAGHY

Julio Baghy; prevedel Milan Jarnovič

Ĉapitro 1: La kurso

1. poglavje: Tečaj

Lernoĉambro en siberia Popola Domo. Unu pordo, du fenestroj. La pordo estas malalta, la fenestroj estas mallarĝaj. En la lernoĉambro staras malnovaj mebloj: nigra tabulo, simpla tablo, unu seĝo kaj longaj benkoj. Sur la plafono estas elektra lampo. Ĝi ne estas bona. La plafono estas griza, la planko estas malpura. Sur la muroj estas instruaj bildoj. Ili montras objektojn, florojn, bestojn, homojn.

Učilnica v sibirskem Ljudskem domu. Ena vrata, dve okni. Vrata so nizka, okni sta ozki. V razredu stoji staro pohištvo: črna tabla, preprosta miza, stol in dolge klopi. Na stropu je električna luč. Ta ni dobra. Strop je siv, tla so umazana. Na stenah so poučne slike. Kažejo predmete, rože, živali, ljudi.

Sur la longaj flavaj benkoj sidas unu sinjoro (li estas poŝtoficisto), du soldatoj en rusa uniformo, tri soldatoj en uniformoj ĉeĥa, rumana kaj amerika, unu sinjorino, tri knabinoj en gimnazia uniformo kaj du knaboj. Ili rigardas la instruiston.

Na dolgih rumenih klopeh sedijo: gospod (je poštni uradnik), dva vojaka v ruski uniformi, trije vojaki v češki, romunski in ameriški uniformi, ena ženska, tri dekleta v gimnazijski uniformi in dva fanta. Gledajo učitelja.

La instruisto estas soldato, sed ne en uniformo. Li estas hungaro kaj militkaptito. Li iras en la ĉambro, montras la bildojn, tuŝas la objektojn. Li instruas. La lernantoj kaj lernantinoj komprenas lin.

Učitelj je vojak, toda ne v uniformi. Je Madžar in vojni ujetnik. Hodi po sobi, gleda slike, se dotika stvari. Poučuje. Učenci in učenke ga razumejo.

- Sinjorinoj kaj sinjoroj, ni parolas en Esperanto. Kio ĝi estas? Ĉu ĝi estas politiko? Ne! Ĉu ĝi estas religio? Ne! Ĝi estas kulturo. Ĉu vi komprenas?

La instruisto demandas, la lernantoj kaj lernantinoj respondas.

- Jes, ni komprenas.

- Ĉu vi ŝatas la kulturon, fraŭlino Smirnova?

- Mi ŝatas ĝin, sinjoro. Ni, rusoj, ŝatas la kulturon.

- Mi scias kaj gratulas.

- Mi dankas.

La instruisto demandas junan rusan soldaton.

- Kiu vi estas?

- Mi estas Janis Lekko.

- Ĉu vi estas ruso?

- Ne, mi estas latvo kaj rusa soldato.

- Ĉu vi ŝatas Esperanton?

- Jes, sinjoro.

- Mi dankas ... Kaj vi, fraŭlino, kio vi estas?

- Mi estas gimnazia lernantino, sed mi ne estas rusa knabino. Mi estas polino.

- Gospe in gospodje, govorimo v esperantu. Kaj je to? Ali je politika? Ne! Ali je vera? Ne! To je kultura. Razumete?

Učitelj sprašuje, učenci in učenke odgovarjajo.

- Ja, razumemo.

- Ali imate radi kulturo, gospodična Smirnova?

- Rada jo imam, gospod. Mi, Rusi, imamo kulturo radi.

- Vem in čestitam.

- Se zahvaljujem.

Učitelj vpraša mladega ruskega vojaka.

- Kdo ste vi?

- Jaz sem Janis Lekko.

- Ali ste Rus?

- Ne, sem Latvijec in ruski vojak.

- Ali imate radi esperanto?

- Da, gospod.

- Zahvaljujem se vam ... In vi, gospodična, kaj ste vi?

- Jaz sem gimnazijka, vendar nisem rusko dekle. Sem Poljakinja.

- Ĉu la poloj ŝatas la kulturon?

- Ho, jes, sinjoro.

La instruisto iras en la ĉambro kaj li faras demandojn. La lernantoj kaj lernantinoj faras bonajn respondajn frazojn. Nur Iĉio Pang, la juna ĉino, faras interesan respondon.

Ali imajo Poljaki radi kulturo?

- O, da, gospod.

Učitelj hodi po sobi in sprašuje. Učenci in učenke delajo dobre stavke odgovorov. Le Ičio Pang, mladi Kitajec, naredi zanimiv odgovor.

- Mi estas malgranda ĉino kaj mi scias la kulturon.

- Knabo, la frazo estas malbona. Bona frazo estas: mi ŝatas la kulturon.

- Ne, sinjoro. La frazo estas bona. Mi scias, kio estas kulturo.

La sinjoroj kaj sinjorinoj rigardas la knabon. Ili ne komprenas lin.

- Kio estas kulturo? - la instruisto demandas.

- Ĉu vi ne scias, sinjoro? Kulturo estas homa kompreno. Mi ŝatas kaj lernas Esperanton. Ĝi estas homa kompreno: kulturo

Sinjorinoj kaj sinjoroj. Esperanto estas homa kompreno. En la ĉambro sidas rusoj, ĉeĥo, polo, latvo, slovako, rumano, germano, ĉino kaj hungaro. Ili estas homoj. Kiaj homoj ili estas? Modernaj homoj. La modernaj homoj ŝatas la kulturon kaj ili lernas Esperanton, lernas "homan komprenon".

- Sem majhen Kitajec in vem kulturo.

- Fant, stavek je slab. Dober stavek je: Rad imam kulturo.

- Ne, gospod. Stavek je dober. Vem, kaj je kultura.

Gospodje in gospe gledajo fanta. Ne razumejo ga.

- Kaj je kultura? - vpraša učitelj.

- Ali ne veste, gospod? Kultura je človeško razumevanje. Rad imam in se učim esperanta. To je človeško razumevanje: kultura.

Gospe in gospodje. Esperanto je človeško razumevanje. V sobi sedijo Rusi, Čeh, Poljak, Latvijec, Slovak, Romun, Nemec, Kitajec in Madžar. So ljudje. Kakšni ljudje so? Sodobni ljudje so. Sodobni ljudje imajo radi kulturo in se učijo esperanta, se učijo "človeškega razumevanja".

Ĉapitro 2: La instruisto kaj lernantino

2. poglavje: Učitelj in učenka

La instruisto fermas la malgrandan libron sur la tablo. Li prenas kaj metas ĝin en la poŝon.

Učitelj zapre majhno knjigo na mizi. Vzame jo in jo da v žep.

- Sinjorinoj kaj sinjoroj, mi deziras al vi bonan nokton - li diras. - Ĝis revido!

- Ĝis revido - respondas la gesinjoroj kaj ili iras de la benkoj al la pordo.

La juna Iĉio Pang malfermas la pordon de la lernoĉambro kaj la gelernantoj iras hejmen. Nur la maljuna oficisto, la pola knabino kaj la instruisto restas. La oficisto estas malnova esperantisto. Li bone parolas la lingvon. Nun li kaj la instruisto konversacias.

- Gospe in gospodje, želim vam dober večer - pravi. – Nasvidenje!

- Nasvidenje - odgovarjajo in gredo od klopi k vratom.

Mladi Iĉio Pang odpre vrata učilnice in učenci in učenke gredo domov. Samo stari uradnik, poljsko dekle in učitelj ostanejo. Uradnik je star esperantist. Dobro govori jezik. Sedaj se on in učitelj pogovarjata.

Marja Bulski, la pola knabino, estas inteligenta lernantino en la urba gimnazio. Ŝi parolas la polan kaj rusan, lernas la germanan kaj latinan lingvojn, sed ŝi ne komprenas la longajn frazojn en la nova mondolingvo.

Jes, la kapo ne komprenas la vortojn, sed ŝi havas okulojn, fantazion kaj koron. ŝi vidas du homojn: unu junan kaj unu maljunan, hungaron kaj ruson. La ruso havas nur unu manon. Kie estas la alia mano?

La fantazio faras militan bildon. La knabina koro komprenas la signifon de la konversacio. Ĉu la fantazio diras la puran veron? Kiu scias? Ŝi vidas du homojn: unumanan ruson, kiu prenas cigaredon el la poŝo kaj hungaran militkaptiton, kiu dankas kaj prenas la cigaredon el la mano de la ruso. En la okuloj de la sinjoroj parolas paca sento, kiun Marja Bulski bone komprenas.

Marja Bulski, poljska deklica, je inteligentna učenka v mestni gimnaziji. Govori poljsko in rusko, se uči nemško in latinsko, vendar ne razume dolgih stavkov v novem svetovnem jeziku.

Da, njena glava ne razume besed, ampak ona ima oči, fantazijo in srce. Vidi dva moška, mladega in starega, Madžara in Rusa. Rus ima samo eno roko. Kje je druga roka?

Fantazija naredi vojaško podobo. Dekletovo srce razume pomen pogovora. Ali fantazija govori čisto resnico? Kdo ve? Vidi dva moška: enorokega Rusa, ki jemlje cigareto iz žepa, in madžarskega vojnega ujetnika, ki se zahvaljuje in sprejme cigareto iz Rusove roke. V očeh gospodov govori občutje miru, ki ga Marja Bulski dobro razume.

La instruisto nun malfermas la pordon, montras la vojon. Ili iras el la ĉambro kaj haltas sur la strato ĉe la granda pordo de la Popola Domo.

- Ĝis revido - diras la oficisto kaj li prenas la manon de la instruisto.

- Ĝis revido, sinjoro Kuratov kaj bonan nokton!

Marja Bulski restas ĉe la pordo. Ŝi rigardas la oficiston, kiu marŝas al la poŝtoficejo. Li loĝas en la domo de la oficejo, sed ne en la kontoro. En la kontoro li laboras.

Učitelj zdaj odpira vrata, pokaže pot. Odidejo iz sobe in se ustavijo na ulici pri velikih vratih Ljudskega doma.

- Nasvidenje – reče uradnik in da roko učitelju.

- Nasvidenje, gospod Kuratov in lahko noč!

Marja Bulski obstane pri vratih. Gleda uradnika, ki gre na poštni urad. Živi v hiši urada, a ne v pisarni. V pisarni dela.

La instruisto deziras bonan nokton al fraŭlino Marja, sed ŝi deziras konversacion.

Učitelj želi lahko noč gospodični Marji, a ona se želi pogovoriti.

- Kie vi loĝas, sinjoro instruisto? - ŝi kuraĝe demandas kaj faras novajn mallongajn frazojn en la kapo.

- Mi loĝas en la kazerno de la militkaptitoj.

- Mi scias, mi scias, sinjoro. Vi loĝas ne en la urbo, sed ekster la urbo. Ĉu ne?

- Kje živite, gospod učitelj? ga pogumno vpraša in dela nove kratke stavke v glavi.

- Živim v vojašnici vojnih ujetnikov.

- Vem, vem, gospod. Živite ne v mestu, ampak zunaj mesta. Ali ne?

- Jes, fraŭlino. Kie vi loĝas?

- En la strato Kitajskaja.

- Ni havas saman vojon en la urbo.

- Jes, ni havas saman vojon kaj mi estas feliĉa. Mi ŝatas Esperanton kaj mi deziras konversacion en la nova lingvo kaj ... kaj ... mi ... jes ... Ho, mi ne scias la vortojn! Mi estas malfeliĉa. Mi ne havas bonan kapon. Mi estas malinteligenta knabino ... Esperanto estas malfacila lingvo.

- Da, gospodična. Kje vi živite?

- V ulici Kitajskaja.

- Imava isto pot v mestu.

- Da, imava isto pot in sem srečna. Rada imam esperanto in želim pogovor v novem jeziku, in ... in ... jaz ... da ... Oh, ne znam besed! Sem nesrečna. Nimam dobre glave. Sem neumno dekle… Esperanto je težak jezik.

- Fraŭlino, vi havas inteligentan kapon. Mi scias. La parolo, kiun vi faras, havas muzikon de la vortoj kaj la frazoj, kiujn vi faras, estas simplaj, sed bonaj. Nun ankaŭ mi faras nur simplajn frazojn. Ĉu vi komprenas ilin?

- Mi komprenas ne nur la frazojn, sed ankaŭ vin.

- Ĉu?

- Jes. Vi estas militkaptito, kiu loĝas en siberia kazerno. Vi ne havas hejmon. La homoj, kiujn vi amas, loĝas en Eŭropo kaj ne en Azio. Vi deziras bonon kaj feliĉon al la homoj kaj ... kaj vi estas malfeliĉa.

- Feliĉa mi ne estas. Jes, jes, fraŭlino, vi bone komprenas min.

- Ĉu? Ho, mi estas feliĉa. Ne nur Iĉio Pang, la juna ĉino, sed ankaŭ Marja Bulski komprenas vin. Vi estas malfeliĉa militkaptito, sed vi estas riĉa, riĉa homo.

- Ĉu vi pensas? La poŝo ...

- La poŝo, poŝo ... En la poŝo vi estas malriĉa, sed en la amo al la homoj vi havas belajn sentojn, bonajn pensojn. La mondo de la homoj estas malbela, sed en la fantazio vi faras ĝin bela, bona, paca ... Sinjoro instruisto, ĉu mi diras la veron? Ĉu mi komprenas vin?

La militkaptito longe rigardas ŝin kaj li ne respondas. Ankaŭ Marja silentas.

Ili marŝas al la direkto de la strato Kitajskaja. Estas bela vespero. Sur la larĝa strato ili vidas nur katojn, hundojn. La homoj sidas hejme en la malgrandaj rusaj domoj. Ili sidas ĉe la tablo en la granda ĉambro, trinkas teon, legas Biblion. Sur la tablo staras temaŝino; samovaro. Ĝi muzikas: zzzzzuuu ... zzzziii ... zuzizuzi ... La infanoj ludas en la litoj. Vespero estas kaj ne nokto. Belaj knabinoj kaj junaj sinjoroj sidas sur la benkoj ĉe la pordoj. Ili faras muzikon kaj kantas. Paco estas en la koroj, en la rusaj hejmoj. Bela vespero kuŝas en la urbo.

- Gospodična, imate pametno glavo. Vem. Vaš govor ima glasbo besed in stavki, ki jih tvorite, so preprosti, vendar dobri. Sedaj tudi jaz tvorim samo preproste stavke. Ali jih razumete?

- Razumem, ne samo stavke, temveč tudi vas.

- Res?

- Da. Vi ste vojni ujetnik, ki živi v sibirski kasarni. Nimate doma. Ljudje, ki jih ljubite, živijo v Evropi in ne v Aziji. Želite dobro in srečo ljudem in ... in ste nesrečni.

- Nisem srečen. Da, da, gospodična, dobro me razumete.

- Res? Oh, sem srečna. Ne samo Ičio Pang, mladi Kitajec, ampak tudi Marja Bulski vas razume. Ste nesrečni vojni ujetnik, vendar ste bogat, bogat človek.

- Ali menite? Žep ...

- Žep, žep ... V žepu ste revni, ampak v ljubezni do ljudi imate lepe občutke, dobre misli. Svet ljudi je grd, ampak v fantaziji ga delate lepega, dobrega, mirnega ... Gospod učitelj, ali govorim resnico? Ali vas razumem?

Vojni ujetnik jo dolgo gleda in ne odgovarja. Tudi Marja molči.

Korakata v smeri ulice Kitajskaja. Je lep večer. Na široki ulici vidita le mačke, pse. Ljudje sedijo doma v majhnih ruskih hišah. Sedijo za mizo v veliki sobi, pijejo čaj, berejo Sveto pismo. Na mizi stoji čajnik; samovar. Ta poje: zzzzzuuu ... zzzziii ... zuzizuzi ... Otroci se igrajo v posteljah. Večer je in ne noč. Lepa dekleta in mladi gospodje sedijo na klopeh pri vratih. Igrajo in pojejo. Mir je v srcih, v ruskih domovih. Lep večer leži v mestu.

Marja pensas: ĉu la vespero estas bela ekster la urbo, en la grandaj kaj malpuraj kazernoj de la militkaptitoj? Ĉu ili havas pacon en la koro? Ĉu ne malamo loĝas en la kazernoj, kie homoj, junaj kaj maljunaj, sanaj kaj malsanaj, kuŝas kaj rigardas nur al la nigra plafono, al la grizaj muroj kaj kie la pesimismo faras malbelajn bildojn?

Marja misli: ali je večer lep zunaj mesta, v velikih in umazanih vojašnicah vojnih ujetnikov? Ali imajo mir v srcu? Ali ne prebiva sovraštvo v kasarnah, kjer ljudje, stari in mladi, zdravi in bolni, ležijo in gledajo samo v črni strop, v sive stene, in kjer pesimizem dela grde slike?

Marja ne havas vortojn kaj kuraĝon al la demando. Ŝi vidas malaltan domon en la strato kaj ŝi montras al ĝi.

- La domo de sinjorino Bogatireva. Ŝi sidas ĉe la fenestro en la lernoĉambro. Ĉu vi ŝatas ŝin?

Marja nima besed in poguma za vprašanje. Vidi nizko hišo v ulici in mu jo pokaže.

- Dom gospe Bogatireve. Sedi pri oknu v razredu. Ali jo marate?

- Jes, ŝi estas inteligenta sinjorino.

- Mi amas ŝin. Ho, ŝi estas bona, bona ... Ŝi estas rusino ... bona rusino ...

- Mi scias.

- Jes ... vi scias ... jes ...

Ili marŝas, marŝas en la vespera silento. Marja rigardas al la instruisto. Li atentas nur la vojon kaj ne parolas. Ŝi pensas: ankaŭ li ne havas kuraĝon. Sed Marja deziras konversacion en la nova lingvo ĝis la hejmo.

- Sinjoro, kion vi pensas nun?

- Mi ne havas vortojn al la respondo, vortojn, kiujn vi komprenas, sed mi diras al vi, nun mi estas feliĉa. Vi estas bona lernantino.

- Ĉu nur bona lernantino? Ĉu vi ne pensas: Marja Bulski estas ne nur bona lernantino, sed ankaŭ homo, kiu havas belajn sentojn, bonajn pensojn?

- Kaj ŝi havas bonan koron. Mi scias. Mi dankas al vi. Vi vidas en mi ne militkaptiton kaj ne nur instruiston, sed ankaŭ homon.

- Jes, homon, bonan homon.

- Sed, fraŭlino, nun ne estas paco. Nun estas milito. La homoj ne estas egalaj. Ĉu vi komprenas min?

- Mi komprenas vin, sed mi ne estas malkuraĝa knabino.

La militkaptito rigardas al la direkto de la kazerno kaj li ne respondas. Ili silente marŝas de domo al domo, de strato al strato. Ankaŭ Marja ne deziras konversacion. Ŝi rigardas la vojon kaj pensas en la hejma lingvo.

En la strato Kitajskaja ŝi haltas kaj montras al malgranda, blankmura domo.

- Da, ona je pametna gospa.

- Ljubim jo. Oh, ona je dobra, dobra ... Ona je Rusinja ... dobra Rusinja.

- Vem.

- Ja ... vi veste ... ja ...

Hodita,  hodita v večerni tišini. Marja pogleda učitelja. On pazi le na pot in ne govori. Ona misli: tudi on nima poguma. Vendar Marja želi pogovor v novem jeziku do doma.

- Gospod, kaj mislite zdaj?

- Nimam besed za odgovor, besed, ki jih razumete, a povem vam, zdaj sem srečen. Vi ste dobra učenka.

- Ali samo dobra učenka? Ali ne mislite: Marja Bulski ni samo dobra učenka, ampak tudi človek, ki ima lepe občutke, dobre misli?

- In ima dobro srce. Vem. Zahvaljujem se vam. V meni ne vidite samo vojnega ujetnika in ne samo učitelja, ampak tudi človeka.

- Da, človeka, dobrega človeka.

- Toda, gospodična, zdaj ni mir. Zdaj je vojna. Ljudje niso enaki. Ali me razumete?

- Razumem vas, ampak nisem strahopetno dekle.

Vojni ujetnik gleda v smeri kasarne in ne odgovarja. Tiho hodita od hiše do hiše, ulice do ulice. Tudi Marja ne želi pogovora. Gleda cesto in misli v domačem jeziku.

V ulici Kitajskaja se ona ustavi in pokaže majhno, belo zidano hišo.

- Sinjoro, mi estas hejme.

- Bonan nokton, fraŭlino!

Mano tuŝas manon, okuloj rigardas al okuloj kaj en la manpreno, en la rigardoj estas kora varmo.

- Ĝis revido - ŝi diras kaj malfermas kaj fermas la pordon de la domo.

La militkaptito restas sur la strato. Li atentas, aŭskultas kaj pensas, pensas, pensas ...

- Gospod, doma sem.

- Lahko noč, gospodična!

Roka se dotakne roke, oči gledajo oči in v stisku rok, v pogledih je srčna toplota.

- Nasvidenje - pravi in odpre ter zapre vrata hiše.

Vojni ujetnik ostane na ulici. On pazi, posluša in misli, misli, misli ...

- Ruĝa floro en blanka Siberio ... Ne bone mi diras. Blanka floro en ruĝa Siberio ... Ne! ... Eh, estas egale! Ŝi estas interesa knabino, kiu havas inteligentan kapon kaj bonan koron kaj ... kaj mi estas nur militkaptito.

Li marŝas, marŝas, marŝas en la vespera silento al la kazerno, kiu staras ekster la urbo; al la kazerno, en kiu militkaptitoj kuŝas kaj maldormas, rigardas al la plafono, faras fantaziajn bildojn, aŭskultas la parolon de la silento kaj de mateno ĝis nokta dormo ili diras nur unu vorton: "Hejmen! ... Hejmen!"

- Rdeča roža v beli Sibiriji ... Slabo sem povedal. Beli cvet v rdeči Sibiriji ... Ne! ... Eh, vseeno je! Ona je zanimivo dekle, ki ima pametno glavo in dobro srce, in ... in jaz sem samo vojni ujetnik.

On hodi, hodi, hodi v večerni tišini v vojašnico, ki stoji zunaj mesta; v vojašnico, v kateri vojni ujetniki ležijo in bedijo, gledajo v strop, si predstavljajo fantazijske slike, poslušajo govor tišine, in od jutra do večera govorijo samo eno besedo: "Domov ... Domov!"

Ĉapitro 3: Malgranda poeto

3. poglavje: Mali pesnik

En la ĉina kvartalo de la urbo, inter la ĉinaj kazerno kaj teatro staras malalta simpla domo. Ĝi estas ne tre pura komercejo. La diversaj objektoj kuŝas sur la tablo, sur la planko kaj en grandaj paperskatoloj.

La komercisto estas maljuna ĉino. Li sidas sur la strato antaŭ la pordo. rigardas la homojn, tenas longan pipon en la buŝo kaj fumas, fumas. Li aŭskultas la matenan koncerton: la soldatoj trumpetas en la ĉina kazerno. Li aŭskultas la vesperan koncerton: la ĉinaj aktoroj muzikas kaj kantas en la teatro.

V kitajski četrti mesta, med kitajsko vojašnico in gledališčem stoji nizka preprosta hiša. Ne preveč čista prodajalna. Različni predmeti ležijo na mizi, na tleh in v velikih škatlah iz papirja.

Prodajalec je star Kitajec. Sedi na cesti pred vrati, gleda ljudi, drži dolgo pipo v ustih in kadi, kadi. Posluša jutranji koncert: vojaki trobijo v kitajski vojašnici. Posluša večerni koncert: kitajski igralci igrajo in pojejo v gledališču.

De mateno ĝis vespero li nur sidas kaj aŭskultas, sed li ne bone aŭdas. La maljuna mastro estas tre surda, sed ne tute. Surda homo estas filozofo. Filozofo nur pensas, sed li ne laboras. En lia komercejo juna knabo kaj bela, alta knabino servas al la homoj. Ili estas gefiloj de la komercisto, kiu havas multajn gefilojn, sed nun ili loĝas en la grandaj urboj de Ameriko. Nur la du junaj gefratoj estas kun li. Ilia patrino, lia edzino, loĝas en la mondo, kie jam la homoj nur silentas. La maljuna ĉino sen edzino, kun du orfaj gefiloj, sentas kaj pensas: ankaŭ mi jam ne tute apartenas al la homa mondo. Li deziras dormon, longan nokton. La homoj ne interesas lin kaj li ne la homojn. Nur liaj junaj gefiloj amas lin kaj li sentas: li amas nur la du georfojn.

Od jutra do večera samo sedi in posluša, toda ne sliši dobro. Stari lastnik je zelo gluh, vendar ne popolnoma. Gluh človek je filozof. Filozof samo razmišlja, toda ne dela. V njegovi prodajalni strežeta ljudem mlad fant in lepo, visoko dekle. Sta otroka trgovca, ki ima veliko otrok, toda sedaj živijo v velikih mestih Amerike. Samo dva sta z njim. Njihova mati, njegova žena, živi že v svetu, kjer ljudje samo molčijo. Star Kitajec brez žene, z dvema osirotelima otrokoma, čuti in misli: tudi jaz v celoti ne pripadam človeškemu svetu. Želi si spanja, dolge noči. Ne zanimajo ga ljudje in on ne zanima ljudi. Samo njegovi otroci ga imajo radi in on čuti: ljubi le obe siroti.

Ni rigardu en la komcercejon, kie ĉe la fenestro staras la bela alta knabino. Ŝi rigardas al la malpura, mallarĝa strato. Komercejo apud komercejo; la mastroj sidas sur la strato antaŭ la pordoj. Nur la dika Lon Fu staras kaj li rigardas al ŝi. Lon Fu ne estas interesa homo, ŝi pensas kaj ŝi iras de la fenestro al la tablo, ĉe kiu ŝia frato laboras.

Poglejmo v trgovino, kjer ob oknu stoji lepo, visoko dekle. Gleda na umazano, ozko ulico. Trgovina poleg trgovine; lastniki sedijo na ulici pred vrati. Samo debeli Lon Fu stoji in jo gleda. Lon Fu ni zanimiva oseba, si misli in gre do okna k mizi, pri kateri dela njen brat.

- Kion vi faras?

- Mi skribas.

- Mi vidas, sed vi skribas ne en ĉina lingvo.

- Ne! En mia nova lingvo mi skribas, Sunfloro.

- Sunfloro? Kion ĝi signifas? Mi ne komprenas.

- Via nomo estas en la lingvo Esperanto. Ĝi estas bela, tre bela vorto. Ĉu ne?

- Kaj počneš?

- Pišem.

- Vidim, toda ne pišeš v kitajskem jeziku.

- Ne! V mojem novem jeziku pišem. Sončnica.

- Sončnica? Kaj to pomeni? Ne razumem.

- Tvoje ime v jeziku esperanto. Je lepa, zelo lepa beseda. Ali ne?

La juna knabino rigardas la fraton, lian skribon. En ŝiaj okuloj estas malkompreno.

- Frato, de mateno ĝis fermo de la domo vi lernas, skribas, legas, ne parolas al mi, ne rigardas min kaj mi sentas min sola. Mi malamas vian Esperanton. Ĝi tute prenas vin de mi.

La juna knabo longe silentas. Li tuŝas la malgrandan fratinan manon. Per la rigardo li petas pardonon.

- Sunfloro kara, aŭskultu min!

- Ne nomu min Sunfloro! Malbela nomo. Mi malamas vian Esperanton.

- Vi ne scias, kion vi parolas. Vi malamas la amon. Ĉu mia bona fratino ne havas koron?

Mlado dekle gleda brata, njegovo pisanje. V njenih očeh je nerazumevanje.

- Brat, od jutra do zaprtja hiše se učiš, pišeš, bereš, ne govoriš z mano, ne pogledaš me in počutim se sama. Sovražim tvoj esperanto. Povsem te mi jemlje.

Mladi fant dolgo molči. Dotakne se majhne sestrine roke. S pogledom jo prosi odpuščanja.

- Draga Sončnica, poslušaj me!

- Ne imenuj me Sončnica! Grdo ime. Sovražim tvoj esperanto.

- Ne veš, kaj govoriš. Sovražiš ljubezen. Ali je moja dobra sestra nima srca?

- Koron mi havas, sed ĝi ne apartenas al via malbela lingvo, sed al vi kaj al nia patro.

- Kaj al la dika Lon Fu. Ĉu ne?

- Ne estas vero! Vi diras malveron. Vi estas malbona frato. Ankaŭ vin mi ne amas.

- Srce imam, vendar ne pripada tvojemu grdemu jeziku, ampak tebi in najinemu očetu.

- In debelemu Lon Fuju. Ali ne?

- Ni res! Lažeš. Slab brat si. Tudi tebe ne maram.

Ŝi iras al la pordo de la apuda ĉambro, sed ŝi ne malfermas ĝin. La parolo de la frato tuŝas ŝian koron.

- Aŭskultu kaj komprenu min! Mi amas vin kaj nian patron. Mi scias, la dika Lon Fu ne interesas vin. Li ne estas bona homo. Li deziras ne vian koron, sed vian monon kaj la komercejon de nia patro. Sed mi amas ankaŭ la homojn.

Gre k vratom sosednjega prostora, vendar ji ne odpre. Bratove besede se dotaknejo njenega srca.

- Poslušaj in me razumi! Rad imam tebe in najinega očeta. Vem, da te debeli Lon Fu ne zanima. On ni dober človek. Ne želi tvoje srce, ampak tvoj denar in trgovino najinega očeta. Ampak jaz ljubim tudi ljudi.

- Ĉu ankaŭ la blankajn homojn? Ili estas malbonaj. Mi malamas ilin.

- Fratino mia, vi ne komprenas la mondon. La homoj estas malegalaj en la koloroj, sed en la koraj sentoj ili estas egalaj. Kiam mi sidas en la kurso, mi vidas, la ruso, polo germano, latvo, ĉeĥo, rumano estas fratoj.

- Ili estas blankaj homoj.

- Jes, sed mi sentas, ili rigardas ankaŭ min frato. Ili estas miaj geamikoj.

- Ne kredu al ili! Blanka homo ne estas amiko de ĉina homo. Ho, frato, vi, jes, vi ne komprenas la mondon.

- Viaj vortoj tranĉas mian koron. Vi ne komprenas min. Mi silentas.

La ĉina knabo prenas la plumon kaj skribas, skribas. Li rigardas al la plafono, al la papero kaj skribas, skribas. Lia fratino prenas seĝon, metas ĝin apud la tablon kaj ŝi pensas: ĉu mi estas vere malbona fratino?

Amerika soldato malfermas la pordon. Li salutas la knabon en Esperanto.

- Bonan tagon, amiko! ... Ah, vi ne estas sola. Pardonu!

La ĉina knabo donas la dekstran manon al la soldato kaj per la maldekstra mano li montras al la knabino.

- Ali tudi bele ljudi? Slabi so. Sovražim jih.

- Sestra moja, ne razumeš sveta. Ljudje so neenaki v barvah, ampak občutki v srcu so enaki. Ko sedim na tečaju vidim: Rus, Poljak, Nemec, Latvijec, Čeh, Romun, so bratje.

- So beli ljudje.

- Da, vendar čutim, gledajo me kot brata. To so moji prijatelji.

- Ne verjemi jim! Belec ni prijatelj kitajskega človeka. Oh, brat, ti, da, ti ne razumeš sveta.

- Tvoje besede režejo v moje srce. Ne razumeš me. Molčim.

Kitajski deček vzame pisalo in piše, piše. Gleda v strop, gleda papir in piše, piše. Njegova sestra prinese stol, ga da k mizi in misli: ali sem res slaba sestra?

Ameriški vojak odpre vrata. Pozdravi dečka v esperantu.

- Dober dan, prijatelj! ... Ah, nisi sam. Oprosti!

Kitajski deček da desno roko vojaku in z levo roko pokaže na deklico.

- Mia fratino, Sunfloro.

La amerika soldato donas manon al la knabino, sed ŝi ne akceptas ĝin. Ŝi salutas la gaston, sed en ĉina etiketo. La soldato longe rigardas ŝin.

- Iĉio Pang, amiko, vi havas belan fratinon. Mi gratulas al vi. Ŝi estas bela fraŭlino. Ĉu ŝia nomo vere estas Sunfloro?

- Jes, la esperanta nomo.

- Ĉu ŝi parolas Esperanton?

- Ne, amiko. Ŝi malamas nian lingvon.

- Ĉu ŝi malamas ĝin?

- Jes, ŝi ne komprenas ĝin.

- Instruu ŝin, Iĉio Pang - diras la soldato kaj nun li rigardas al la knabino. - Fraŭlino, via nomo kaj vi estas belaj, sed komprenu vian fraton, kiu estas mia bona amiko, mia malgranda ĉina frato. Li havas vere bonan koron, kian multaj homoj ne havas. La belaj sentoj, bonaj pensoj estas gravaj en la mondo.

- Moja sestra, Sončnica.

Ameriški vojak da roko dekletu, a ona je ne sprejme. Pozdravi gosta, toda po kitajskem običaju. Vojak jo dolgo gleda.

- Ičio Pang, prijatelj, imaš lepo sestro. Čestitam ti. Lepa gospodična. Ali je njeno ime res Sončnica?

- Ja, esperantsko ime.

- Ali ona govori esperanto?

- Ne, prijatelj. Ona sovraži naš jezik.

- Ona ga sovraži?

- Da, ona ga ne razume.

- Uči jo, Ičio Pang - reče vojak in gleda dekle. - Gospodična, vaše ime in vi ste lepi, toda razumem vašega brata, ki je moj najboljši prijatelj, moj mali kitajski brat. Ima res dobro srce, kakršnega mnogi ljudje nimajo. Lepi občutki, dobre misli so pomembne v svetu.

La knabino estas pala. Ŝi ne komprenas la parolon de la soldato.

- Kion li diras? - ŝi demandas la fraton.

Iĉio Pang diras en ĉina lingvo la signifon de la frazoj kaj ŝi longe silente rigardas la soldaton.

- Ĉu li estas amerika soldato? - ŝi demandas.

- Jes, li estas amerika soldato.

- Ĉu li loĝas en San Francisko, kie niaj gefratoj? Demandu lin!

- Mia fratino demandas, ĉu vi estas amerika soldato kaj ĉu vi loĝas en San Francisko, kie ni havas gefratojn?

- Ho, ne! Tute ne! Mi estas amerika soldato nur nun. Mi servas en la amerika armeo nur en Siberio. Mi estas slovako. Mia hejmo ne estas en Ameriko, sed en malproksima hungara lando. Mi estas militkaptito kaj servisto en la amerika kazerno.

Dekle je bledo. Ne razume vojakovih besed.

- Kaj pravi? - vpraša brata.

Iĉio Pang ji pove v kitajskem jeziku pomen stavkov in ona dolgo tiho gleda vojaka.

- Je on ameriški vojak? - vpraša.

- Da, on je ameriški vojak.

- Ali stanuje v San Franciscu, kjer so naši bratje in sestre? Vprašaj ga!

- Moja sestra sprašuje, če ste ameriški vojak in če živite v San Franciscu, kjer imava brate in sestre?

- Oh, ne! Sploh ne! Ameriški vojak sem samo zdaj. Služim v ameriški vojski le v Sibiriji. Sem Slovak. Moj dom ni v Ameriki, ampak v oddaljeni madžarski državi. Sem vojni ujetnik in vojak v ameriški vojašnici.

Iĉio Pang diras la signifon de la frazoj al la fratino. Ŝi faras grandajn okulojn kaj sen vortoj ŝi iras al la apudfenestra seĝo.

- Estas interese, en nia kurso la uniformoj ne diras la puran veron. Janis Lekko, la rusa soldato, estas latvo. Marja Bulski en la rusa gimnazia uniformo, estas polino, la instruisto, sinjoro Paŭlo Nadai, en la rusa civila vesto, estas hungaro kaj vi, amiko, en la amerika uniformo, estas slovako. Nur mia vesto montras la veron. Mi estas ĉino, vera ĉino.

- Sed bona, tre bona ĉino - diras la soldato. - Kion vi faras?

- Mi lernas kaj skribas.

- Ĉu Esperanton? Montru, kio estas sur la papero?

- Ne! Mi ne kuraĝas ... Mi faras nur praktikon.

La soldato iras al la tablo, prenas la paperon, rigardas la skribon kaj legas, legas. La fratino de Iĉio Pang atentas kaj la soldaton kaj la fraton. Ŝi vidas; la soldato manĝas per okuloj la skribon. Lia rigardo estas tre bela kaj la frato pale blanka staras apud li.

Ičio Pang pove sestri pomen stavkov. Ona dela velike oči in brez besed odide k stolu ob oknu.

- Zanimivo je, v našem tečaju uniforme ne povedo čisto resnico. Janis Lekko, ruski vojak, je Latvijec. Marja Bulski v ruski gimnazijski uniformi, je Poljakinja, učitelj gospod Paul Nadai, v ruski civilni obleki, je Madžar in ti, moj prijatelj, v ameriški uniformi, Slovak. Samo moje obleke kažejo resnico. Sem Kitajec, pravi Kitajec.

- Toda dober, zelo dober Kitajec - pravi vojak. - Kaj počneš?

- Učim se in pišem.

- Ali esperanto? Pokaži, kaj je na papirju?

- Ne! Si ne upam... Samo vadim.

Vojak gre k mizi, vzame papir, gleda pisanje in bere, bere. Sestra Ičio Panga je pozorna na vojaka in brata. Vidi: vojak požira z očmi pisanje. Njegov videz je zelo lep in njen brat bled stoji poleg njega.

La soldato metas la paperon sur la tablon.

- Nu, Iĉio Pang, ankaŭ via uniformo diras malveron. Vi ne estas vera ĉino, sed vi estas esperanta poeto. Mi estu hundo, se mi ne diras la puran veron. Ĝi estas poemo, bela kaj kortuŝa poemo.

- Ĉu ĝi plaĉas al vi?

- Jes, tre! Vera poemo! Iĉio Pang, vi estas la poeto de nia kurso.

- Nu, ĝi estas simple kunmeto de frazoj, en kiu estas nur la vortoj, kiujn mi scias.

- Ĉu simpla kunmeto de frazoj? Sed ĝi havas muzikon kaj senton. Aŭskultu! Mi legas al vi.

Vojak papir položi na mizo.

- No, Ičio Pang, tudi tvoja uniforma laže. Nisi pravi Kitajec, ampak si esperantski pesnik. Naj bom pes, če nisem rekel čiste resnice. To je pesem, lepa in ganljiva pesem.

- Ali ti je všeč?

- Ja, zelo! Resnična pesem! Ičio Pang, ti si pesnik našega tečaja.

- No, to je preprosto združevanje stavkov, v katerih le besede, ki jih poznam.

- Preprosto združevanje stavkov? Vendar pa ima glasbo in občutek. Poslušaj! Preberem ti.

- Iĉio Pang, via poemo estas vere bela, tre bela. La vortoj muzikas en ĝi.

- Vi bele elparolas la vortojn. Estas malfacile al mi la litero "r".

- Via elparolo nun ne gravas. Donu la poemon kaj la geamikoj en la kurso havu belan vesperon.

- Se vi deziras, prenu ĝin. Mi ne havas kuraĝon kaj mi restas hejme.

- Tute ne! La poeto sidu apud mi, inter la geamikoj. Nu, amiko, antaŭ la kurso mi iras al la kazerno de la militkaptitoj. Mi havas diversajn bonajn manĝobjektojn ĉe mi kaj vi scias, mi estas amerika soldato, sed miaj fratoj loĝas en militkaptitejo. Ĝis vespero!

La soldato metas la poemon en la poŝon, li amike prenas la manon de Iĉio Pang, soldate salutas lian fratinon kaj eliras sur la straton.

Iĉio Pang staras ĉe la pordo de la komercejo. Li longe rigardas al la bona amiko, al la blanka frato, kiu marŝas sur la vojo kaj portas en la poŝo lian poemon.

- Ičio Pang, tvoja pesem je res lepa, zelo lepa. Besede pojejo v njej.

- Lepo izgovarjaš besede. Meni je težka črka "r".

- Tvoj izgovor zdaj ni pomemben. Daj pesem in prijatelji v tečaju bodo imeli lep večer.

- Če hočeš, jo vzemi. Nimam poguma in ostanem doma.

- Sploh ne! Pesnik naj sedi poleg mene, med prijatelji. No, prijatelj, pred tečajem grem v vojašnico vojnih ujetnikov. Imam razne dobre kose hrane pri sebi in veš, sem ameriški vojak, ampak moji bratje živijo v vojašnici. Do večera!

Vojak da pesem v žep, se prijazno rokuje z ičio Pangom, vojaško pozdravi njegovo sestro in izstopi na ulico.

Ičio Pang stoji na vratih trgovine. Dolgo gleda dobrega prijatelja, belega brata, ki hodi na cesti in nosi v žepu njegovo pesem.

La gefratoj senvorte sidas, sidas. La fratino deziras parolon, sed ŝi ne kuraĝas. Ŝi sentas: la frato havas la amon de la amerika soldato, kiu ne estas amerika homo kaj kiu bone komprenas ŝian fraton. La blanka homo komprenas lin kaj ŝi, la fratino, ne. Ĉu ne? Ĉu vere ne? Nun ankaŭ ŝi sentas: inter ŝia frato kaj la amerika soldato estas amika sento, kiu tuŝas ankaŭ ŝian koron.

Brat in sestra brez besed sedita, sedita. Sestra želi pogovor, vendar si ne upa. Čuti, brata ima rad ameriški vojak, ki ni ameriški človek in ki dobro razume njenega brata. Beli človek ga razume in ona, sestra, ga ne. Ali ne? Res ne? Zdaj čuti, med bratom in ameriškim vojakom je prijateljsko čustvo, ki se dotakne tudi njenega srca.

Ŝi iras al li, metas la malgrandan manon sur la kapon de la frato kaj tre kore parolas:

Ona gre k njemu, da malo roko na bratovo glavo in zelo prisrčno govori:

- Mi ... mi ... kion mi diru? ... Mi ne malamas vian Esperanton ... mi ... mi nur ne ŝatas ĝin. Ĉu vi pardonas al mi?

Iĉio Pang rigardas al la okuloj de la bela fratino. Liaj vortoj pardone muzikas.

- Jaz ...jaz ... kaj naj rečem? ... Ne sovražim tvojega esperantoa ... Jaz ...jaz… ga samo ne maram. Ali mi oprostiš?

Ičio Pang pogleda v oči lepe sestre. Njegove besede zvenijo odpuščajoče.

- Ho, jes, jes ... Vi estas sur la vojo al Esperanto.

- Ho, ne, ne! Tute ne! ... Kio estas mia nomo en via nova lingvo?

- Sunfloro.

- Sunfloro ... Sunfloro ... ĉu li trovas ĝin bela?

- Li?! Kiu li?

- Nu, li ... via gasto ... via amiko, la ... la amerika soldato, kiu havas hejmon en la malproksima hungara lando kaj kiu estas slovako.

- Jes, li diras, via nomo kaj vi estas belaj.

- Ĉu ankaŭ mi? ... Sunfloro, Sunfloro ... Vere ĝi ne estas malbela vorto.

- Mi diras al vi, vi estas jam sur la vojo al Esperanto.

- Ne, sed ... sed ... Jes, kio estas lia nomo?

- La nomo de kiu?

- Nu, la nomo de via amiko ... Mi pensas, li ne apartenas al la malbonaj blankaj homoj.

- Oh, ja, ja ... ti si na poti k esperantu.

- Oh, ne, ne! Sploh ne! ... Kakšno je moje ime v vašem novem jeziku?

- Sončnica.

- Sončnica… Sončnica ... ali se mu zdi lepo?

- On?! Kdo on?

- No, on ... tvoj gost ... tvoj prijatelj, ... ameriški vojak, ki ima dom v daljni madžarski državi in ki je Slovak.

- Ja, on pravi, ti in tvoje ime sta lepa.

- Ali tudi jaz? ... Sončnica, Sončnica ... Res to ni grda beseda.

- Povem ti, ti si že na poti k esperantu.

- Ne, ampak ... ampak ... Ja, kaj je njegovo ime?

- Ime koga?

- No, ime tvojega prijatelja ... Mislim, on ne pripada slabim belim ljudem.

- Lia nomo ... Vere mi ne scias. Mi nomas lin "amiko". En la vespero, kiam mi ...

- Ne demandu lin! Li restu Amiko. La nomo Amiko tre plaĉas al mi.

- Ĉu nur la nomo? Pensu, li estas blanka homo.

- Vi diras la puran veron. Li estas blanka homo kaj mi estas vera ĉina knabino. Sed lia nomo restu Amiko.

- Sunfloro, Sunfloro, vi estas granda infano?

- Kaj vi, frato, estas granda stratbubo. Nu!

Ŝi iras al la pordo de la komercejo.

- Patro, patro, aŭskultu, la amiko kaj gasto de Iĉio Pang, la amerika soldato, sciu, li ne estas amerika homo, li ne loĝas en San ...

Ŝi estas jam sur la strato kaj Iĉio Pang ne aŭdas ŝian parolon. Li longe pensas.

- Njegovo ime ... Res ne vem. Jaz ga kličem "prijatelj". Na večer, ko jaz...

- Ne vprašuj ga! On naj ostane Prijatelj. Ime Prijatelj mi ugaja.

- Ali samo ime? Pomisli, on je beli človek.

- Govoriš čisto resnico. On je beli človek in jaz sem pravo kitajsko dekle. Toda njegovo ime naj ostane Prijatelj.

- Sončnica, Sončnica, ti si velik otrok?

- In ti, brat, si velik pobalin. No!

Ona gre k vratom trgovine.

- Oče, oče, poslušaj, prijatelj in gost Ičio Panga, ameriški vojak, veš, on ni ameriški človek, ne živi v San ...

Ona je že na ulici in Ičio Pang ne sliši njenega govorjenja. Dolgo premišlja.

- Esperanto estas ne nur lingvo, sed ĝi estas ankaŭ ŝlosilo de la homa koro kaj la koro estas la bona kaj grava parto de la tuta homo.

- Esperanto ni samo jezik, ampak je tudi ključ do človeškega srca, in srce je dober in pomemben del vsega človeka.

Ĉapitro 4: Leciono en la parko

4. poglavje: Lekcija v parku

Estas bela varma tago. La vetero donas bonan humoron al la homoj, kiuj deziras promenon en la "urba parko". Nu, parko ĝi ne estas. La ne granda ĝardeno kuŝas malantaŭ la Popola Domo. Ĝiaj maljunaj arboj havas verdan veston. Flav- kaj ruĝkoloraj floroj petas atenton de la okuloj kaj ankaŭ akvon petas de tiu, kiu faris la tutan mondon. Nun la mallarĝaj promenvojoj estas orfaj; lacaj homoj ne sidas sur la malnovaj benkoj sub la arboj.

Lep topel dan je. Vreme daje dobro razpoloženje ljudem, ki želijo sprehod  v "mestnem parku". No, park to ni. Nevelik vrt leži zadaj za Ljudskim domom. Njegova stara drevesa imajo zeleno obleko. Rumeno in rdečebarvni cvetovi prosijo pozornost oči, in tudi vode prosijo od tistega, ki je naredil ves svet. Zdaj so ozke sprehajalne poti zapuščene; utrujeni ljudje ne sedijo na starih klopeh pod drevesi.

Hodiaŭ estas grava tago en la urbo. La nomo de tiu ĉi tago havas ruĝan koloron en la rusa kalendaro. Sed nun ne sole en la kalendaro estas ruĝa koloro. Ankaŭ la domoj havas ruĝan veston, ankaŭ la koro de la homoj havas ruĝan senton. Granda politika kunveno estas en la Popola Domo.

Danes je pomemben dan v mestu. Ime tega dneva ima rdečo barvo v ruskem koledarju. Toda sedaj ni samo v koledarju rdeča barva. Tudi hiše imajo rdečo obleko, tudi srce ljudstva ima rdeče občutje. Velik politični shod je v Ljudskem domu.

La gelernantoj de la kurso staras antaŭ la pordo. La rusa politiko ne interesas ilin. Ili ne estas rusoj. Nur sinjorino Bogatireva kaj du el la gimnaziaj lernantinoj: fraŭlinoj Smirnova kaj Tkaĉeva. La politiko ne estas sinjorina afero kaj la knabinoj ne komprenas ĝin. Nur sinjoro Kuratov, la maljuna poŝtoficisto pensas pri ĝi, sed li apartenas al malnova mondo. La nuna politiko ne plaĉas al li. Li ne parolas pri tio. Li servas fidele en la kontoro.

Študentje tečaja stojijo pred vrati. Ruska politika jih ne zanima. Oni niso Rusi. Le gospa Bogatireva in dve izmed gimnazijskih dijakinj, gospodični Smirnova in Tkačeva. Politika ni ženska stvar in dekleta je ne razumejo. Samo gospod Kuratov, star poštni uradnik prezmišlja o njej, ampak on pripada staremu svetu. Sedanja politika mu ni všeč. Ne govori o tem. Zvesto služi v pisarni.

- Revoluciaj tempoj - li diras - kaj en tiuj tempoj la homoj ne scias, kion ili vere deziras. Hieraŭ estis unu caro. La soldatoj deziris bonan sanon al la caro: hodiaŭ estas multaj caroj kaj la soldatoj deziras la samon al multaj caroj. Mi aŭdis, kiam oficiro diris al la soldatoj: "La caro jam ne estas caro." Bone! Egale! Kaj kiam la soldatoj marŝis en la kazernon, ili kantis la caran himnon. Novan kanton ili ne havis. Al mi estas egale, ĉu caro, ĉu caroj. Nur estu homa kompreno! En la revoluciaj tempoj estas homoj, kiuj havas kaj havis diversajn kolorojn. Tian koloron, kian deziras la politiko de la tago. Ili estas kameleonoj. Mi ne havas koloron.

- Revolucionarni časi – pravi on - in v tistih dneh ljudje ne vedo, kaj zares želijo. Včeraj je bil en car. Vojaki so želeli dobrega zdravja carju: danes je veliko carjev in vojaki želijo isto stvar veliko carjem. Slišal sem, ko je oficir rekel vojakom: "Car ni več car." Dobro! Vseeno! In ko so vojaki korakali v vojašnico, so peli carsko himno. Nove pesmi niso imeli. Meni je vseeno, ali car ali carji. Samo naj bo človeško razumevanje! V revolucionarnih časih so ljudje, ki imajo in so imeli različne barve. Tako barvo, kakršno želi politika dneva. Oni so kameleoni. Jaz nimam barve.

- Nu, sinjoro Kuratov, vi ne diras la puran veron. Ankaŭ vi havas koloron, kiun vi pli ŝatas. Via koloro estas la verda. Ĉu ne? - Per tiu parolo fraŭlino Smirnova tuŝas malfortan punkton de la maljuna sinjoro.

- Ĉu la verda koloro? - kaj Kuratov longe restas sen vortoj. - Nu, jes! Vi ne malbone parolis. Vere, la verda koloro plaĉas al mi ... Sed, gesinjoroj, ĉu ni staru ĉi tie?

- La sinjoro instruisto ne venis. Ni atendu! Ankaŭ Iĉio Pang kaj lia amerika amiko ne ĉeestas. Ni atendu! - kaj en la vortoj de Marja Bulski estas sekreta peto.

Kuratov jese respondas per la kapo. Sinjorino Bogatireva havas proponon, kiun la gesinjoroj akceptas.

- Ni iru en la parkon - ŝi diras. - Sinjoro Lekko, atendu ĉe la pordo de la ĝardeno. Mi estas laca. Hodiaŭ mi laboris multe en mia hejmo. Nu, ĉu bone?

- No, gospod Kuratov, ne govorite čiste resnice. Tudi vi imate barvo, ki jo imate najbolj radi. Vaša barva je zelena. Ali ne? S tem govorom se gospodična Smirnova dotakne šibke točke starega gospoda.

- Ali zelena barva? - in Kuratov dolgo ostane brez besed. - No, ja! Niste govorili slabo. V resnici, zelena barva mi je všeč. ... Toda, gospe in gospodje, ali naj stojimo tu?

- Gospod učitelj ni prišel. Čakajmo! Tudi Ičio Pang in njegov ameriški prijatelj nista prisotna. Čakajmo! - in v besedah Marje Bulski je skrivna prošnja.

Kuratov pritrjujoče odgovori z glavo. Gospa Bogatireva ima predlog, ki ga gospe in gospodje sprejmejo.

- Pojdimo v park – pravi ona. - Gospod Lekko, počakajte pri vratih na vrt. Utrujena sem. Danes sem veliko delala na svojem domu. No, je dobro?

- Jes, jes! Ni iru en la parkon! Kiu deziras promenon, tiu promenu; kiu deziras sidon, tiu sidu sur la plej longa benko - kaj per tio fraŭlino Tkaĉeva prezentas la deziron de la gelernantoj.

- Nu, bone! Mi kun sinjorino Bogatireva ne deziras promenon. Promenu la junaj homoj!

- Ah, sinjoro Kuratov, vi diras belan komplimenton al mi. Ĉu mi estas maljuna?

- Ja, ja! Pojdimo v park! Kdor se želi sprehod, ta se naj sprehaja; kdor želi sedenje, ta naj sedi na najdaljši klopi - in s tem gospodična Tkačeva predstavi željo učencev in učenk.

- No, dobro! Jaz z gospo Bogatirevo ne želim sprehoda. Naj se sprehajajo mladi ljudje!

- Ah, gospod Kuratov, poveste lep kompliment zame. Sem stara?

- Ho ne! Vi estas pli juna ol mi. Tio signifas: ankaŭ mi sentas min juna.

- Ĉu vi vere pensas tion?

- Nu, apud vi la plej maljuna homo havas junan koron.

- Dankon. Ĉu vi aŭdas, sinjoroj? Lernu belajn komplimentojn ĉe sinjoro Kuratov. Ĉu vi pensas la samon?

- Jes, jes, jes! - respondas la sinjoroj.

- Vere vi estas tre bonkoraj. Sed vi ne diris la veron.

- Kial? Kial ne la veron?

- Ĉar maljuna mi estas kaj nur la plej maljuna homo havas junan koron apud mi. La juna koro silentas kaj ĝi estas nur infana koro apud mi, ĉar mi havas patrinan senton. Kun patrina sento mi amas vin, jes, jes, mi amas vin, gesinjoroj. La tuta kurso havas mian simpation. Kaj ĉar hodiaŭ estas ruĝlitera tago en la kalendaro kaj ĉar mi faris mian hejmon pura, mi deziras vin al mia tablo.

- Oh, ne! Ste mlajši ko jaz. To pomeni: tudi jaz se počutim mlad.

- Ali res to mislite?

- No, poleg vas najstarejši človek ima mlado srce.

- Hvala. Ali slišite, gospodje? Učite se lepih komplimentov pri gospodu Kuratovu. Ali menite isto?

- Ja, ja, ja! - odgovorijo gospodje.

- Res, vi ste zelo dobrosrčni. A niste povedali resnice.

- Zakaj? Zakaj ne resnice?

- Ker sem stara in samo najstarejši človek poleg mene ima mlado srce. Mlado srce molči, in to je otroško srce poleg mene, ker imam materinski čut. Z materinskim čutom vas ljubim, da, da, ljubim vas gospe in gospodje. In ker je danes dan z rdečim v koledarju in ker sem očistila svoj dom, vas želim k svoji mizi.

- Ni dankas, sinjorino Bogatireva. Ni danke akceptas. Ho, bone, tre bone! - respondas la gesinjoroj.

- Hodiaŭ vi havas tre bonan humoron - diras Kuratov.

- Ĉar mi estas amikino de la junaj koroj - kaj ŝi montras per la okuloj al la junaj knabinoj kaj sinjoroj.

- Hvala, gospa Bogatireva. Hvaležno sprejemamo.  Oh, dobro, zelo dobro! - odgovorijo gospe in gospodje.

- Danes imate zelo dobro razpoloženje - pravi Kuratov.

- Ker sem prijateljica mladih src - in pokaže z očmi na mlada dekleta in gospode.

- Ĉu vi estas ankaŭ tiu de mia maljuna koro?

- Ho, sinjoro Kuratov, vi ne havas bonan kapon. Antaŭ nelonge vi diris al mi, vi havas junan koron apud mi. Ne kredu al la komplimentoj de la sinjoroj!

- Ste tudi ta mojega starega srca?

- Oh, gospod Kuratov, nimate dobre glave. Pred kratkim ste mi povedali, da imate mlado srce poleg mene. Ne verjemi poklonom gospodov!

En bona humoro la gelernantoj iras en la parkon. Ĉe la pordo restas nur Janis Lekko, la latvo-rusa soldato. Sed ne longe li staras sola. Venas la instruisto. Amika saluto.

- La gesinjoroj estas en la parko.

- Bone, ni iru!

- Jes, sed Iĉio Pang kaj Petro Koluŝ, la amerika soldato ...

- Ne atendu ilin! Mi estis ĉe nia malgranda poeto kaj ankaŭ nia amiko Koluŝ estas tie. Ili ne venas. La patro de Iĉio Pang estas malsana. La knabo restas ĉe la lito de la patro. Koluŝ iris en la militkaptitejon, ĉar tie ni havas bonan kuraciston, kiu parolas ankaŭ la esperantan lingvon.

La instruisto kun la latvo iras en la parkon. Ili promenas al la direkto, de kie ili aŭdas la parolon de la maljuna Kuratov. La frazoj tuŝas la intereson de la instruisto. Li haltas sur la vojo, proksime al la paca societo. Ankaŭ Lekko haltas. Li komprenas: la instruisto donas tempon al la konversacio kaj li faras kontrolon pri la instruo en la praktiko.

V dobrem razpoloženju gredo učenci v park. Pri vratih ostane samo Janis Lekko, latvijsko-ruski vojak. Vendar ne stoji dolgo sam. Pride učitelj. Prijateljsko pozdrav.

- Gospe in gospodje so v parku.

- Dobro, pojdiva!

- Ja, ampak Ičio Pang in Peter Koluš, ameriški vojak ...

- Ne čakaj ju! Bil sem pri našem malem pesniku in tudi naš prijatelj Koluš je tam. Ne prideta. Oče Ičio Panga je bolan. Fant ostane ob postelji svojega očeta. Koluš je šel v vojašnico, ker imajo tam dobrega zdravnika, ki govori tudi esperanto.

Učitelj gre z Latvijcem v park. Sprehajata se v smeri, odkoder slišita govorenje starega Kuratova. Stavki se dotikajo zanimanja učitelja. Ustavi se na cesti, v bližini mirne družbe. Lekko se tudi ustavi. Razume: učitelj daje čas za pogovor in nadzira učenje v praksi.

- Kial mi estas esperantisto? Kion mi respondu al vi, fraŭlino Marja Bulski? Vi diris, mi havas karan koloron. Ĝi estas la verda koloro. Vi tuŝis veran punkton. Nun, kiam ni sidas en paco ĉi tie, kiam mi vidas multajn junajn homojn, kiuj havas tiun senton al la verda koloro, kiun senton mi havas, mi pensas, mi ricevis belan donacon. Mi estas ne nur maljuna homo, sed ankaŭ malnova amiko de Esperanto. Vi demandis min, kial mi estas esperantisto? Nu, mi rakontas al vi veran historion ... Mi ne estis malamiko de la lingvo, sed mi ne kredis pri ĝi. Mi estis juna, kiam mi aŭdis pri la lingvo internacia. En la alta lernejo mi havis amikon, kiu venis el Varsovio.

- Zakaj sem esperantist? Kaj naj vam odgovorim, gospodična Marja Bulski? Rekli ste, imam priljubljeno barvo. To je zelena barva. Dotaknili ste se prave točke. Zdaj, ko tukaj sediva v miru, ko vidim veliko mladih ljudi, ki imajo občutek za zeleno barvo, kakršen čut imam sam, mislim, da sem dobil lepo darilo. Nisem samo star človek, ampak tudi star prijatelj esperanta. Vprašali ste me, zakaj sem esperantist? No, povem vam resnično zgodbo… Nisem bil sovražnik jezika, samo verjel nisem vanj. Bil sem mlad, ko sem slišal za mednarodni jezik. V višji šoli sem imel prijatelja, ki je prišel iz Varšave.

Li rakontis pri knabo, kiu faris tian lingvon kaj li prezentis ĝin al la gimnaziaj amikoj. Infana ludo, mi pensis kaj mi diris tion al mia amiko. Li protestis. Ni malpacis. Mi diris: lingvo de unu homo ne estas lingvo, kiun la homoj akceptas. La tempo iris kaj iris. Mi ne vidis longe mian amikon. ... En bela tago (mi jam estis oficiro, ne poŝtoficisto kaj mi havis du manojn kaj ne unu) mi vidis mian amikon sur la strato. Mi salutis lin. Li akceptis mian saluton. Ni haltis, konversaciis pri la vetero, pri la familio, pri la servo. Antaŭ ol li iris hejmen, li metis maldikan libron en mian manon. Kio ĝi estas? - mi demandis. La lingvo internacia, pri kiu vi diris "infana ludo". Nu, la sama knabo faris ĝin kaj la homoj akceptis ĝin. Akceptu ankaŭ vi - li diris kaj iris hejmen. Mi rigardis, legis kaj mi metis ĝin en la ŝrankon. ĝi ne interesis min. ... Mia amiko servis ne en mia regimento kaj denove mi longe ne vidis lin. Sed ... sed venis malfacila kaj malfeliĉa tempo. Estis milito inter la rusoj kaj japanoj. El eŭropa Ruslando mi iris al la malproksima Manĝurio. Ankaŭ mia amiko. Apud mia regimento kuŝis lia regimento. Ni militis, militis. El tiu tempo mi havas multajn malbelajn bildojn en mia kapo, sed ankaŭ tiu tempo metis la verdan koloron en mian koron. ... Venis tago, kiam la japanoj faris el multaj freŝaj, junaj rusoj tre silentajn homojn, kiuj restis tie sub la tero. Tiujn malmultajn, kiuj restis, la malamiko portis al Japanlando. Mia amiko kaj mi estis inter tiuj malmultaj soldatoj. Li havis gravan malsanon kaj mi ... mi ... vi vidas, mi havas nur unu manon ... Nu, tie, kiam ni havis la plej malfacilajn tagojn, japana kuracisto venis al ni. Li faris la kuracistan laboron ne malpli simpatie ĉe mi ol ĉe mia amiko, sed kiam lia rigardo tuŝis tiun malgrandan esperantan legolibron, kiun mia amiko portis el nia lando, li montris grandan intereson al li. De tago al tago, kiam li venis, li longe restis ĉe lia lito. Li parolis la germanan kaj la anglan lingvojn, ni parolis ne bone la francan lingvon.

Pripovedoval je o fantu, je naredil ta jezik in ga je predstavil gimnazijskim prijateljem. Otroška igra sem si mislil in to tudi rekel svojemu prijatelju. Protestiral je. Bojevala sva se. Rekel sem, jezik enega človeka ni jezik, ki ga ljudje sprejmejo. Čas je tekel in tekel. Dolgo nisem videl svojega prijatelja… Nekega dne (bil sem đe oficir, ne poštni uradnik in sem imel dve roki in ne ene) sem videl svojega prijatelja na ulici. Pozdravil sem ga. Sprejel je moj pozdrav. Ustavila sva se in se pogovarjala o vremenu, o družini in o službi. Preden je odšel domov, mi je dal v roko tanko knjigo. Kaj je to? - sem vprašal. Mednarodni jezik, o katerem si rekel "otročja igra". No, isti deček ga je naredil in ljudje so ga sprejeli. Sprejmi tudi ti, je rekel in šel domov. Pogledal sem, jo bral in jo dal v omaro. Ni me zanimala. Moj prijatelj ni služil v mojem polku in ponovno ga dolgo nisem videl. Ampak ... ampak prišel težak in nesrečen čas. Bila je vojna med Rusi in Japonci. Iz evropske Rusije sem šel v daljno Mandžurijo. Tudi moj prijatelj. Poleg mojega polka je bil njihov polk. Vojskovali smo se, vojskovali. Od tega časa imam veliko grdih slik v svoji glavi, toda ta čas je dal zeleno barvo v moje srce… Prišel je dan, ko so Japonci naredili iz mnogih svežih, mladih Rusov zelo tihe ljudi, ki so ostali tam pod zemljo. Tiste redke, ki so ostali, je sovražnik odpeljal na Japonsko. Moj prijatelj in jaz sva bila med temi maloštevilnimi vojaki. On je imel hudo bolezen in jaz ...jaz... vidite, imam samo eno roko ... No, tam, ko smo imeli najtežje dneve, je japonski zdravnik prišel k nam. Naredil je svoje zdravniško delo, ne z manj simpatije z menoj, kakor z mojim prijateljem. Ko je zagledal majhen esperantski učbenik, ki ga je moj prijatelj prinesel iz naše dežele, mu je pokazal velik interes.  Od dne do dne, ko je prišel, je dolgo ostal pri njegovi postelji. Govoril je nemško in angleško, midva sva slabo govorila francosko.

Nu, li ne komprenis nin kaj ni ne komprenis lin. Nur tion mi vidis, li ŝatas mian amikon pli ol min ... Kaj venis la tago, kiam la kuracisto kun tri civilaj japanoj haltis ĉe la lito de mia amiko. La plej maljuna, la patro de la kuracisto, amike rigardis kaj donis la manon al li: "Ĉu vi estas esperantisto?" - li demandis kaj kiam mia amiko jese respondis, mi vidis tion, kio tuŝis mian koron. La tri japanoj amike salutis lin kaj montris tian simpation, kin ni malfeliĉaj militkaptitoj ne vidis ĝis nun ĉe la japanoj ... Nu, de tiu tago mia amiko havis pli bonan humoron ol antaŭe kaj mi vidis, tiu kuracisto kaj tiuj japanoj venis de tempo al tempo al li ĝis la tago, kiam li jam ne havis forton kaj la malvarma tuŝo de la Granda Mano fermis liajn okulojn. Tiam mi vidis, ankaŭ la malamiko havas koron, se la homaj sentoj parolas ... De la kuracisto mi ricevis la malgrandan legolibron de mia amiko kaj liaj japanaj amikoj venis ankaŭ al mia lito. Mi rakontis al vi veran historion. Tial mi estas esperantisto, fraŭlino Marja Bulski. Tial mi havas belan donacon hodiaŭ, kiam venis tempo, en kiu ankaŭ mi havas tian homan senton, kian havis tiuj japanoj. Ho, Esperanto estas ne nur lingvo, sed idealo, kiu portas pacon al la koro kaj kulturon al la kapo. Vera espernatisto sentas, la patrolando estas patra hejmo, la nacia kulturo estas la gepatroj. Li file amas ilin. Sed la vera esperantisto sentas ankaŭ tion, la mondo estas patrolando de la tuta homa familio, la diversaj kulturoj estas la fratoj kaj li frate simpatias al ili. Tial mi estas esperantisto, ĉar mi sentas min homo kaj mi vidas homfraton en la homo, ĉu li apartenas al mia nacio aŭ al ne mia nacio. Sen bajonetoj, sen kanonoj la homoj estas fratoj; kun bajonetoj, kun kanonoj ili ne estas homoj. Ĉu vi komprenis la rakonton de via maljuna rusa frato?

Ni razumel naju in midva nisva razumela njega. Samo to sem videl, da ceni mojega prijatelja bolj kakor mene. In prišel je dan, ko se je zdravnik s tremi civilnimi Japonci ustavil ob postelji mojega prijatelja. Najstarejši, oče zdravnika, ga je prijazno pogledal in mu dal roko: "Ali ste esperantist?" je vprašal in ko je moj prijatelj pritrdilno odgovoril, sem videl nekaj, kar se je dotaknilo mojega srca. Trije Japonci so ga vljudno pozdravili in pokazali takšno sočutje, ki ga nesrečni vojni ujetniki do sedaj še nismo videli pri Japoncih. No, od tistega dne je bil moj prijatelj bolje razpoložen ko prej in videl sem tega zdravnika in tiste Japonce prihajati od časa do časa, do dneva, ko že ni imel več moči in je hladen dotik Velike Roke zaprl njegove oči. Potem sem videl, tudi sovražnik ima srce, če govorijo človeška čustva. Od zdravnika sem dobil majhen učbenik mojega prijatelja in njegovi prijatelji Japonci so prišli k moji postelji. Povedal sem vam resnično zgodbo. Zato sem esperantist, gospodična Marja Bulski. Tako da imam lepo darilo danes, ko je prišel čas, v katerem imam prav tako človeško čustvo, ki so ga imeli tisti Japonci. Esperanto ni samo jezik, ampak ideal, ki nosi mir v srce in kulturo v glavo. Resnični espernatist čuti tako, da je domovina očetov dom, nacionalna kultura so starši. Sinovsko jih ljubi. Toda pravi esperantist čuti tudi, da je svet domovina celotne človeške družine, različne kulture so bratje in bratsko simpatizira z njimi. Zato sem esperantist, ker čutim ljudi in vidim človeškega brata v človeku, če pripada mojemu narodu ali ne. Brez bajonetov, brez topov so ljudje bratje; z bajoneti, s topovi niso ljudje. Ali ste razumeli zgodbo svojega starega ruskega brata?

La gesinjoroj silentas, sed en tiu silento ne estas protesto. En ĝi estas pensoriĉa harmonio. La militkaptitoj, kiuj nun havas ĉeĥan, rumanan, rusan uniformojn kaj civilan veston, sentas tre varman dankon al tiu unumana maljuna homo. Per tiu parolo li patramane tuŝis la korojn.

La knabinoj kaj sinjorino Bogatireva mute rigardas al la blankaj haroj, belaj bluaj okuloj de la maljuna poŝtoficisto. Nun li estas tre bela, pli bela ol la fortaj, junaj sinjoroj en la elegantaj uniformoj.

Paŭlo Nadai, la instruisto, iras al sinjoro Kuratov kaj kore gratulas al li.

- Sinjoro, vi faris pli belan, pli bonan lecionon ol mi faris en la tuta kurso. Ankaŭ mi dankas. Vian instruon mi metas en mian koron.

Sinjorino Bogatireva levas la manon kaj petas atenton.

- Aŭskultu, gesinjoroj, ĉar hodiaŭ sinjorino Bogatireva havas proponhumoron - diras Kuratov.

- Mi ne havas novan proponon. Mi diras nur unu frazon; jam estas tempo! Vian parton el la leciono, sinjoro Nadai, vi faru en mia hejmo.

- Nu, kion mi diris? Nova propono.

- Silentu, vi ... vi ... maljuna juna koro.

- Mi dankas. Via komplimento diras la puran veron.

La tuta societo promenas al la pordo de la parko.

- Nu, diru, sinjoro Kuratov, ĉu vi ŝatas la fiŝon? - demandas sekrete sinjorino Bogatireva.

- Nur en la akvo, sinjorino, nur en la akvo!

- Ĉu vi ŝatas la akvon?

- Kun vino, sinjorino, nur kun vino! Sed ĉu vi ne havas brandon?

- Ĉu kun akvo, sinjoro Kuratov?

- Ne! Ne! Mia maljuna juna koro ŝatas la brandon pura.

- Mi havas puran brandon, ĉar hodiaŭ vi parolis al mia koro. Tute al mia koro. Jes!

- Ĉu vi scias, kiam mi trinkas multan brandon, mi faras skandalon.

- Jes, en la sonĝo ... sed nur en la sonĝo, sinjoro Kuratov.

Dame in gospodje molčijo, ampak molk ni protest. Zamislili so se nad zgodbo. Ujetniki, ki imajo sedaj češke, romunske in ruske uniforme ter civilne obleke, so hvaležni temu enorokemu starcu. S tem govorom se je z očetovsko roko dotaknil src.

Dekleta in gospa Bogatireva nemo gledajo bele lase, lepe modre oči starega poštarja. Sedaj je on najlepši, lepši od močnih, mladih gospodov v elegantnih uniformah.

Paul Nadai, učitelj, gre k gospodu Kuratovu in mu prisrčno čestita.

- Gospod, naredili ste lepšo in boljšo lekcijo od vseh mojih v celotnem tečaju. Tudi jaz se Vam zahvaljujem. Vaš nauk bom shranil v svoje srce.

Gospa Bogatireva dvigne roko in prosi za pozornost.

- Poslušajte, gospe in gospodje, danes ima gospa Bogatireva razpoloženje za predloge - reče Kuratov.

- Nimam novega predloga. Povem samo en stavek: Že je čas! Svoj del učne ure, g. Nadai, opravite v mojem domu.

- No, kaj sem rekel? Nov predlog.

- Bodite tiho, vi ... vi ... staro mlado srce.

- Zahvaljujem se. Vaš kompliment pove čisto resnico.

Celotna družba se sprehodi k vratom parka.

- No, povejte, gospod Kuratov, če imate radi ribe? – skrivaj vpraša gospa Bogatireva.

- Samo v vodi, gospa, samo v vodi!

- Ali imate radi vodo?

- Z vinom, gospa, samo z vinom! Ampak, ali nimate žganja?

- Ali z vodo, gospod Kuratov?

- Ne! Ne! Moje staro mlado srce ima rado čisto žganje.

- Imam čisto žganje, ker danes ste govorili mojemu srcu. Čisto mojemu srcu. Ja!

- Ali veste, kadar pijem veliko žganja, naredim škandal.

- Ja, v sanjah ... ampak samo v sanjah, g Kuratov.


 

 

 

Ĉapitro 5: Interesa tago

Poglavje 5: Zanimiv dan

La tempo flugas. Multaj tagoj estas grizaj. Ili alportas nur tion, kion la antaŭa tago: maŝinan laboron. Sed estas tagoj, kiuj restas en la memoro de la homo. Tia tago estas hodiaŭ.

La membroj de la malgranda esperanta kurso jam matene rapidas al la Popola Domo. Sinjorino Bogatireva prenis sur sin la plej belan veston. Sinjoro Kuratov havas nigran veston. Li bele kombis siajn blankajn harojn. La knabinoj longe rigardis sin en la spegulo: ĉu ili estas plaĉaj aŭ ne? Ankaŭ la uniformoj de la soldat-membroj montras sin novaj. Por tiu tago la instruisto ricevis belan veston de sia amiko. Iĉio Pang kun sia fratino Sunfloro en belaj naciaj kostumoj iras al la kunveno. Ĉu estas festotago? Ne! Por la aliaj homoj ne estas festo, sed por la malgranda kurso estas grava tago. Sur la pordo de la Popola Domo granda paperfolio kun dikaj literoj diras al la publiko: "PROPAGANDA MATENO PRI ESPERANTO". Kie? En la tre granda teatro de la domo.

Čas leti. Mnogi dnevi so sivi. Prinašajo le to, kar je prinesel že prejšnji dan, strojno delo. Vendar so dnevi, ki ostanejo v človekovem spominu. Tak dan je danes.

Člani majhnega esperantskega tečaja že zjutraj hitijo v Ljudski dom. Gospa Bogatireva je vzela nase najlepšo obleko. Gospod Kuratov ima črno obleko. Lepo si je počesal svoje bele lase. Dekleta so se dolgo gledala v ogledalu, ali so všečne ali ne? Tudi uniforme vojakov se kažejo kot nove. Za ta dan je dobil učitelj lepo obleko svojega prijatelja. Ičio Pang s svojo sestro Sončnico gresta na sestanek v lepih narodnih nošah. Je praznik? Ne! Za druge ljudi ni praznik, ampak za majhen tečaj je pomemben dan. Na vratih Ljudskega doma velik list papirja z debelimi črkami obvešča občinstvo: "PROPAGANDNO JUTRO O ESPERANTU". Kje? V zelo velikem gledališču hiše.

Ĉu tiuj simplaj homoj, militkaptitoj, gimnaziaj lernantinoj, ĉina knabo havas kuraĝon al tio? Kiu helpis, ĉar sen helpo ili ne havas vorton en tia urba afero? Jes, estas, kiuj helpis kaj helpas en la laboro.

Antaŭ dekkvin tagoj fraŭlino Tkaĉeva kun sia parenco venis al la kurso. Li estas kolonelo kaj li havas gravan oficon ankaŭ ĉe la urbo. Li sidis kaj atente aŭskultis dum la tuta instruo. Li ne komprenas Esperanton, sed li aŭdis la demandojn de la instruisto, la respondojn kuraĝajn kaj longajn de la gelernantoj. Li vidis, ke ili ridas, havas bonan humoron kaj tre bone komprenas la parolon de la instruisto. La kolonelo estas inteligenta kaj moderna homo (en la paca tempo li estis gimnazia profesoro en Kiev). Li komprenis la signifon de Esperanto kaj la instruistan laboron.

Ali imajo pogum za to ti preprosti ljudje, vojni ujetniki, gimnazijci, kitajski fant? Kdo je pomagal, ker brez pomoči nimajo besede v tej mestni zadevi? Ja, so, ki so pomagali in bodo pomagali pri delu.

Pred petnajstimi dnevi je gospodična Tkačeva prišla na tečaj s svojim sorodnikom. On je polkovnik in ima tudi pomembno službo v mestu. Sedel je in pozorno poslušal med celotnim poučevanjem. Ne razume esperanta, vendar je slišal vprašanja učitelja, pogumne in dolge odgovore učenk in učencev. Videl je, da se smejieo, so dobre volje in zelo dobro razumejo govorjenje učitelja. Polkovnik je pameten in sodoben človek (v mirnem času je bil gimnazijski profesor v Kijevu). Razumel je pomen esperanta in učiteljsko delo.

Kiam Paŭlo Nadai diris "Ĝis revido"-n al la gesinjoroj, la kolonelo gratulis al li. Li parols ruse, sed fraŭlino Tkaĉeva bone diris la signifon de liaj frazoj.

Ko je Paul Nadai rekel "nasvidenje" gospem in gospodom, mu je polkovnik čestital. Govoril je rusko, ampak gospodična Tkačeva je dobro povedala pomen njegovih stavkov.

- Sinjoro, - li diris - mia juna parencino multe parolis pri Esperanto, pri via instruo. Mi venis ĉi tien kun pesimismo. Mi ne kredis al ŝiaj vortoj. Nun mi vidis vian grandan kaj belan laboron. Mi scias, ke vi faris utilan servon al ni. Nun mi havas optimistan penson pri via afero. Mi sentas min pli riĉa nun ol matene. Mi dankas al vi.

Ankaŭ Paŭlo Nadai dankis per simplaj koraj vortoj al la kolonelo, ke li vizitis la kurson kaj petis lin, ke li memoru pri la malgranda, tre malforta kurso kaj helpu ĝin.

La kolonelo parolis ankaŭ kun la gelernantoj. Li foriris kun sia parencino kaj kun sinjoro Kuratov, kiu tre interesis lin per sia persono.

La kolonelo ne forgesis la malgrandan societon. Li multe parolis pri sia vizito, pri Esperanto, pri la laboro de la militkaptito, kiu faras utilan servon per sia instruo. Li parolis al siaj kolegoj, al la gravaj personoj en la urbo kaj tial hodiaŭ la malgranda kurso havas gravan tagon.

La granda ludejo de la teatro montras lernoĉambron kun benkoj, nigra tabulo, tablo kaj multaj seĝoj. Sur la benkoj sidas la gelernantnoj. Sur la seĝoj sidas gravaj gesinjoroj de la urbo: la kolonelo, du gimnaziaj profesoroj, du sinjorinoj, la delegito de Universala Esperanto Asocio el Vladivostok, sinjoro Vonago, kiu portis kun si leteron de la militkaptitaj esperantistoj en Pervaja Rjeĉka. La letero havas la adreson de Paŭlo Nadai.

- Gospod, - je rekel - moja mlada sorodnica je veliko govorila o esperantu, o vašem poučevanju. Sem sem prišel s pesimizmom. Nisem verjel njenim besedam. Zdaj sem videl vaše veliko in čudovito delo. Vem, da ste naredili koristno službo za nas. Sedaj cenim vaše delo. Počutim se bogatejšega kakor zjutraj. Zahvaljujem se vam.

Tudi Paul Nadai se je polkovniku zahvalil s preprostimi prisrčnimi besedami, da je obiskal tečaj in ga prosil, da se spomni majhnega, zelo nemočnega tečaja in mu pomaga.

Polkovnik je govoril tudi z učenci. Odšel je s svojo sorodnico in gospodom  Kuratovom, ki ga je kot oseba zelo zanimal.

Polkovnik ni pozabil na majhno skupnost. Veliko je govoril o svojem obisku, o esperantu, o delu vojnega ujetnika, ki dela koristno službo s svojim poučevanjem. Govoril je s svojimi kolegi, s pomembnimi ljudmi v mestu, in tako je danes mali tečaj imel pomemben dan.

Veliki oder gledališča kaže učilnico s klopmi, črno tablo, mizo in veliko stoli. V klopeh sedijo učenci. Na stolih sedijo pomembne gospe in gospodje iz mesta: polkovnik, dva gimnazijska profesorja, dve gospe, delegat Svetovnega esperantskega združenja iz Vladivostoka,  gospod Vonago, ki je prinesel s seboj pismo vojnih ujetnikov esperantistov v Pervaji Rječki. Pismo ima naslov Pavla Nadaia.

En la granda, tre bela rigardejo sidas la publiko: multaj oficiroj kun siaj edzinoj, gravaj urbaj personoj, multaj gesinjoroj, gimnaziaj geknaboj el la kvar gimnazioj de la urbo, multaj soldatoj. Ankaŭ ĉinoj kaj koreanoj estas, sed malmultaj.

La publiko atentas pri la parolo de la sinjoro kolonelo, kiu diras ruse (mi donas nur la enhavon de lia bela parolo), kial kaj por kio hodiaŭ venis la inteligentaj homoj al la teatro. Ne estas politika, sed estas kultura kunveno. Li petas la atenton de la publiko por tio, kion la instruisto kaj liaj gelernantoj montras sur Ia ludejo.

V veliki, zelo lepi dvorani sedi občinstvo: veliko oficirjev s svojimi ženami, pomembni mestni ljudje, veliko gospa in gospodov, gimnazijska dekleta in fantje iz štirih gimnazij mesta, veliko vojakov. Tudi Kitajci in Korejci so, ampak malo.

Občinstvo prisluhne govoru gospoda polkovnika, ki pove rusko (podajam samo vsebina njegovega lepega govora), zakaj in čemu so prišli danes pametni ljudje v gledališče. To ni politično, ampak kulturno srečanje. Prosi za pozornost publike glede tega, kar bodo učitelj in njegovi učenci prikazali na odru.

- Memoru, gesinjoroj, ke tiuj ĉi junaj homoj apartenas al ok diversaj nacioj. Antaŭ du monatoj ili ne komprenis unu la alian. Ne forgesu, ke ili nun estas en la tempo de la instruo! La instruo estas kvarmonata. Pensu pri tio, kiam la gelernantoj nun publike respondas al la demandoj de la instruisto. Tiuj junaj homoj montras al ni kulturan laboron, kiu utilas ne nur por ni, rusoj, sed por la tuta homa familio sur la tero. Aŭskultu ilin!

La parolo de la kolonelo plaĉis al la publiko. Ankaŭ la instruo. La gelernantoj kuraĝe, bele respondas. Ili rakontas per simplaj frazoj pri la taga laboro, pri la lernejo, pri la familio, pri Esperanto. Iĉio Pang bone diras sian poemon kaj multaj homoj aŭdas, ke li jam bone elparolas la literon "r", kion lia amiko, Petro Koluŝ instruis al li.

Sunfloro,sidas inter la gesinjoroj en la rigardejo. Ŝi havas grandan koran varmon al sia frato, kiam la publiko montras sian plaĉon. Sed kiam la granda, forta "Amiko" parolas, ŝi fermas siajn belajn okulojn. Ŝia koro batas tre kaj ŝia vizaĝo estas blanka, kiel la blanka lilio. Nur kiam ŝi aŭdas la plaĉon de la publiko, nur tiam ŝi malfermas siajn noktonigrajn okulojn kaj en ŝia rigardo estas feliĉa rido.

- Zapomnite si, gospe in gospodje, da ti mladi ljudje pripadajo osmim različnim narodom. Pred dvema mesecema niso razumeli drug drugega. Ne pozabite, da so zdaj v času učenja! Tečaj je štirimesečen. Pomislite na to, ko bodo učenci sedaj javno odgovorjali na vprašanja učitelja. Ti mladi ljudje nam prikazujejo kulturno delo, ki služi ne samo nam, Rusom, ampak vsej človeški družini na zemlji. Prisluhnite jim!

Besede polkovnika so bile všeč občinstvu. Prav tako poučevanje. Učenci  pogumno, lepo odgovarjajo. Pripovedujejo s preprostimi stavki o vsakdanjem delu, o šoli, o družini, o esperantu. Iĉio Pang lepo pove svojo pesem in veliko ljudi sliši, da že dobro izgovarja črko "r", kar ga je naučil njegov prijatelj Peter Koluš.

Sončnica sedi med gospemi in gospodi v gledališču. Ima veliko srčno toploto do svojega brata, ko občinstvo pokaže svojo všečnost. Toda, ko govori veliki, mogočni "Prijatelj", zapre lepe oči. Njeno srce močno bije in njen obraz je bel kot bela lilija. Šele ko sliši veselje občinstva, takrat odpre svoje kot noč črne oči in v njenem pogledu je vesel smeh.

Ankaŭ sinjorino Bogatireva bone montras sian scion. Al la publiko tre plaĉas la kuraĝa maljuna lernantino. Ernst Mayer, la germano, sed rusa soldato, fraŭlinoj Eŭgenia Tkaĉeva, Valja Smirnova, la rusaj gimnaziaj lernantinoj, Pavel Budinka, la ĉeĥa, Adrian Berariu, larumana soldatoj bone laboras. Nur la plej malgranda Ivan Averkiev ne havas grandan kuraĝon, sed li estas tre juna, tre bela knabo kaj la publiko pardonas kaj komprenas lin. Sinjoro Kuratov ne estas lernanto. Li nur sidas en la benko.

Tudi gospa Bogatireva pokaže svoje znanje. Občinstvu je zelo všeč  pogum stare učenke. Ernst Mayer, Nemec, toda ruski vojak, gospodični Eugenia Tkačeva, Valja Smirnova, ruski gimnazijski učenci, Pavel Budinka, Čeh, Adrian Berariu, romunski vojak, dobro odgovarjajo. Le najmanjši Ivan Averkiev nima veliko poguma, vendar je zelo mlad, zelo čeden fant in občinstvo mu oprosti in ga razume. Gospod Kuratov ni učenec, samo sedi na klopi.

La plej grandan plaĉon de la publiko havas Marja Bulski. Per siaj ĉarmo, bela elparolo, longaj kaj interesaj respondoj, per sia rakonto pri la ama letero, kiun la patrino legas ne per la samaj vortoj kiel la filino, ŝi almilitas la simpation de la publiko. Sinjoro Vonago, la delegito de Universala Esperanto Asocio, tre kore gratulas al ŝi antaŭ la publiko. Marja Bulski estas tre, tre feliĉa. Ŝi danke rigardas al sia instruisto kaj ruse diras al la publiko, ke tiun bonan laboron de la gelernantoj faris Paŭlo Nadai. La publiko montras sian komprenon ankaŭ al li.

Največje priznanje občinstva dobi Marja Bulski. S svojim šarmom, lepo izgovorjavo, dolgimi in zanimivimi odgovori, s svojo zgodbo o ljubezenskem pismu, ko mati ne bere z istimi besedami kot hči, si pridobi naklonjenost občinstva. Gospod Vonago, delegat Splošnega esperantskega društva, ji zelo prisrčno čestita pred občinstvom. Marja Bulski je zelo, zelo srečna. Hvaležno pogleda svojega učitelja in rusko pove občinstvu, da je to dobro delo storil Paul Nadai. Občinstvo pokaže svoje priznanje tudi njemu.

Sinjoro Kuratov parolas pri la instruisto, pri la kurso, pri la harmonio, kiu estas inter la diversnaciaj gelernantoj, pri sia amo al Esperanto. Li parolas ruse kaj li havas la tutan atenton de la publiko.

Nun sinjoro Vonago levas sin de la seĝo. Li faras longan propagandan parolon pri la lingvo, pri ĝia historio. Li parolas ankaŭ pri la Vladivostok-a Esperanto-Societo, kiun nuntempe vizitas cent kaj cent esperantistoj, kiuj apartenas al dekkvin diversaj nacioj. Li deziras multajn gelernantojn al la nova kurso, kaj li dankas al la publiko, ke ĝi montris simpatian komprenon.

La publiko iras hejmen, sed multaj el ĝi donas sian adreson ĉe la pordo al gesinjoroj Bogatireva kaj Kuratov.

Kiam la instruisto kaj la gelernantoj estas solaj, ili gratulas unu al alia. Ho, vere estas bela tago! De nun ili ŝatas Esperanton pli ol ĝis nun.

- Karaj geamikoj - diras Nadai kaj liaj vortoj havas koran muzikon - mi dankas al vi tion, ke vi tiel bone, tiel bele faris vian malfacilan laboron. Tio signifas multon por Esperanto en via urbo. Sed nun aŭskultu! Mi ricevis leteron de mia amiko el Pervaja Rjeĉka. Ankaŭ li estas esperantisto kaj en sian leteron li metis parton, kiu interesas ankaŭ vin.

- Ni aŭdu, ni aŭdu!

- Li skribas: "Kara amiko, kun frata amo mi salutas vin. Longe mi silentas, ĉar mi ne hvais tempon. Mi diras, la veron. En tiu ĉi militkaptitejo estas malgranda teatro. Ne tia granda, kia estis nia teatro en Berezovka. Tiun ĉi teatron faris ni, la militkaptitoj. La japanaj oficiroj, la japana kolonelo, kiu estas la plej grava persono en tiu ĉi militkaptitejo donacis al ni diversajn objektojn. Vi komprenas, ke nun mi havas laboron.

G. Kuratov govoriti o učitelju, o tečaju, o harmoniji, ki je med učenci različnih narodov, o svoji ljubezni do esperanta. Govori rusko, vsi ga zelo pozorno poslušajo.

Zdaj vstane gospod Vonago in pove dolg propagandni govor o jeziku, o njegovi zgodovini. Govori tudi o Esperantskem društvu Vladivostoka, ki ga sedaj obiskuje sto in sto esperantistov, ki pripadajo petnajstim različnim narodom. Želi več učencev k novem tečaju in se zahvali občinstvu, ki je pokazalo simpatično razumevanje.

Občinstvo gre domov, a veliko od njih da pri vratih svoj naslov gospe Bogatirevi in gospodu Kuratovu.

Ko so učitelj in učenci sami, čestitajo drug drugemu. Oh, to je res lep dan! Od zdaj cenijo esperanto bolj kakor do sedaj.

- Dragi prijatelji - pravi Nadai in njegove besede imajo prisrčen zven - zahvaljujem se vam, da ste tako dobro, tako lepo opravili svoje težko delo. To pomeni veliko za esperanto v vašem mestu. A sedaj poslušajte! Prejel sem pismo od mojega prijatelja iz Pervaje Rječke. Tudi on je esperantist in v svoje pismo je dal del, ki zanima tudi vas.

- Poslušamo, poslušamo!

- On piše: "Dragi prijatelj, z bratsko ljubeznijo te pozdravljam. Dolgo sem molčal, ker nisem imel časa. Govorim resnico. V tem ujetniškem taborišču je majhno gledališče. Ne tako veliko, kakor je bilo naše gledališče v Berezovki. To gledališče smo naredili mi, vojni ujetniki. Japonski oficirji, japonski polkovnik, ki je najpomembnejša oseba v tem ujetniškem taborišču, nam je poklonil razne predmete. Razumete, da imam sedaj delo.

Vi scias, ke ne delonge mi loĝas en tiu ĉi militkaptitejo. Nun mi estas ĉi tie ne kun mia nomo, sed kun nomo de tiu militkaptito, kiu sekrete foriris al laboro. Sed vi skribu al mia vera nomo. Ankaŭ la poŝtisto estas nia homo: militkaptito. La japanoj estas riĉaj; ili donas manĝaĵojn diversajn, ili donas al ni vinon, nur ne liberon. La rusoj estas malriĉaj nun kaj ili donas nur liberon kun multaj politikaj malfacilaĵoj. Tial mi venis sekrete ĉi tien.

La japanoj estas gastamaj. Vi venu ne sekrete, kiam plaĉas al vi. Vi petu eniran paperaĵon ĉe la pordo. Kaj venu ne sola, sed kun viaj gelernantoj! Ĉi tie en nia militkaptitejo estas "Esperantista Kafejo", kie tre multaj bonaj esperantistoj kunvenas kaj ili faras interesajn konversaciojn pri diversaj aferoj. Nu venu, amiko kun viaj gelernantoj! Mi, kiel aktoro, havas multajn bonajn amikojn inter niaj japanaj oficiroj kaj ankaŭ kiel esperantisto mi havas tre bonkoran japanan kapitanon, kiu helpas al mi kaj al la militkaptitoj esperantistaj.

Amike kaj frate salutas vin via: Miĥaelo Ŝaroŝi." Nu, kion vi pensas pri tio, geamikoj? ĉu ni iru aŭ ni restu?

Al la gesinjoroj plaĉas la letero, la propono.

- Jes, ni iru! Ne estas tre longa distanco inter Nikolsk kaj Vladivostok Ni estu kuraĝaj! Kiam ni iru?

- Mi ne scias. Mi proponas, ke ni pensu pri la afero kaj dum la kunvenoj ni diru la jesne. Ĉu bone? - diras sinjorino Bogatireva.

- Vi havas denove proponan humoron - kun rido diras la maljuna poŝtoficisto.

Veš, da ne živim dolgo v tem ujetniškem taborišču.  Zdaj sem tu, ne s svojim imenom, ampak z imenom tistega vojnega ujetnika, ki je na skrivaj odšel na delo. Ampak vi pišite na moje pravo ime. Tudi poštar je naš človek, vojni ujetnik. Japonci so bogati, dajo raznoliko hrano, dajo nam vino, samo ne svobode. Rusi so revni in dajejo le svobodo s številnimi političnimi težavami. Tako sem prišel skrivaj sem.

Japonci so gostoljubni. Pridi, ne skrivaje, kadar ti je všeč. Prosi vstopne dokumente  pri vratih. Pridi, ne sam, ampak s svojimi učenci! Tukaj v našem ujetniškem taborišču je "Esperantska kavarna", kjer se sshajajo zelo številni dobri esperantisti in iopravljajo zanimive pogovore o različnih stvareh. No pridi, prijatelj, s svojimi učenci! Jaz, kot igralec, imam veliko dobrih prijateljev med našimi japonskimi oficirji in tudi kot esperantist imam zelo dobrosrčnega japonskega kapitana, ki pomaga meni in esperantskim ujetnikom.

Prijazno in bratsko te pozdravlja tvoj Mihael Šároši. "No, kaj mislite o tem, prijatelji? Ali naj gremo ali ostanemo?

Gospem in gospodom je všeč pismo in predlog.

- Ja, pojdimo! Ni velika razdalja med Nikolskim in Vladivostokom. Pogumni bodimo! Kdaj naj gremo?

- Ne vem. Predlagam, da razmišljamo o zadevi in na sestankih povejmo, ja ali ne. Dobro? - reče gospa Bogatireva.

- Spet ste razpoloženi za predloge - z nasmehom pravi stari poštni uradnik.

Ankaŭ la aliaj ridas. En vere bona humoro ili iras el la Popola Domo al la diversaj direktoj.

Marja Bulski kaj Paŭlo Nadai havas la saman direkton. Ankaŭ Iĉio Pan kaj lia fratino iras kun ili ĝis la strato, kie estas la ĉina kvartalo de la urbo.

- Sinjoro instruisto, se plaĉas al vi, mi invitas vin al la ĉina teatro. Hodiaŭ vespere venu al mi. Nia teatro estas tre interesa ankaŭ por vi, ĉar ĝi ne estas tia, kia estas la via.

- Bone! Sed ĉu via patro jam estas pli sana ol antaŭ tagoj?

- Ne! La kuracisto diras, ke lia malsano venas de lia maljuna koro. Li donis medikamenton al li, sed ĝi ne helpas multon.

- Kaj vi, fraŭlino Sunfloro, ĉu vi jam ne estas malamikino de nia lingvo?

Sunfloro ne respondas. El la tuta frazo ŝi komprenis nur sian nomon. Ŝi rigardas al sia frato. Iĉio Pang helpas al ŝi. Ŝi fermas siajn okulojn, nelonge pensas pri la demando, malfermas la okulojn kaj tre ĉarme respondas.

- Sunflolo... amas Espelanto... bona Espelanto... bona amiko Sunflolo... jes... jes!

La instruisto faras grandajn okulojn. Iĉio Pang ridas.

- Mi diris al ŝi, ke ŝi estas sur la vojo al Esperanto, sed ŝi neis. Nun ŝi jesas. Kiam nia Amiko estas ĉe mi kaj ni konversacias, ŝi atente aŭskultas, demandas la vortojn, kiuj restis en ŝia kapo. Tia estas mia fratino.

- Lernu la lingvon, Sunfloro - diras Nadai.

Ŝi komprenas la frazon sen la helpo de la frato. Ŝi faras la samajn fermon kaj malfermon de la okuloj.

- Ne!... Mi... Sunflolo... ĉinino - kaj ŝi montras al si.

- Sed vi estas moderna ĉinino kiel via frato estas moderna ĉino. Ankaŭ viaj piedoj montras tion. Viaj gepatroj ne malgrandigis perforte ilin tiel, kiel tiujn de multaj ĉininoj. Vi havas modernan kapon, modernajn piedojn.

El la longaj frazoj Sunfloro komprenis nur du vortojn: "moderna ĉinino" kaj ŝi komprenis la montron per la mano al siaj piedoj. Ŝi pripensas kaj respondas.

Tudi drugi se smejejo. Res dobre volje gredo iz Ljudskega doma v razne smeri.

Marja Bulski in Paul Nadai imata isto smer. Tudi Ičio Pang in njegova sestra gresta z njima do ulice, kjer je kitajska četrt mesta.

- Gospod učitelj, če vam je všeč, vas povabim v kitajsko gledališče. Zvečer pridite k meni. Naše gledališče je zelo zanimivo tudi za vas, saj je drugačno, kakor je vaše.

- Dobro! Ampak, ali je tvoj oče že bolj zdrav kot pred dnevi?

- Ne! Zdravnik pravi, da njegova bolezen prihaja iz njegovega starega srca. Dal je zdravilo zanj, ampak ne pomaga veliko.

- In vi, gospodična Sončnica, ali niste več sovražnica našega jezika?

Sončnica ne odgovori. Iz celotnega stavka je razumela samo svoje ime. Pogleda svojega brata. Ičio Pang ji pomaga. Zapre oči, malo  razmišlja, odpre oči in elegantno odgovori.

- Sončnica ... ljubi espelanto ... dobel espelanto ... dobel plijatelj Sončnica ... da ... da!

Učitelj naredi velike oči. Ičio Pang se smeje.

- Rekel sem ji, da je na poti k esperantu, vendar je zanikala. Zdaj pritrjuje. Ko je naš prijatelj z mano in se pogovarjava, pozorno posluša, sprašuje besede, ki so ostale v njeni glavi. To je moja sestra.

- Učite se jezika, Sončnica - pravi Nadai.

Ona razume stavek brez pomoči brata. Enako odpira in zapira oči.

- Ne ... jaz ... Sončnica ... Kitajka - in pokaže nase.

- Ampak vi ste sodobna Kitajka, kakor je vaš brat sodoben Kitajec. Tudi vaše noge kažejo to. Vaši starši jih niso zmanjšali na silo tako, kakor veliko Kitajcev. Imate moderno glavo, moderne noge.

Iz dolgih stavkov je Sončnica razumela samo dve besedi: "moderna Kitajka" in razumela je kazanje z roko k svojim nogam. Razmišlja in odgovori.

- Sunflolo modelna ĉinino - kaj ŝi montras al siaj piedoj - Sunflolo nemodelna ĉinino - kaj ŝi montras al sia koro.

Ŝi estas tiel ĉarma, tiel infana, ke Marja Bulski ĉirkaŭprenas kaj kisas ŝin. Nadai kaj Iĉio Pang ridas, sed ne longe.

Tiu kiso de Marja Bulski, de blanka knabino al ĉina knabino sur la strato de tia urbo, kie la ĉinoj ofte sentas, ke la blankaj homoj malŝatas ilin, estis tre kortuŝa kaj tute ne ordinara. Sunfloro kun blanka vizaĝo kaj kun nekomprena rigardo staras, staras kaj ŝi ne forprenas sian rigardon de Marja. Iĉio Pang bone komprenas sian fratinon.

- Ĉu mi faris malbonon al vi, Sunfloro? - demandas Marja. - Mi montris al vi, ke vi plaĉas al mi, ke mi amas vin. Pardonu, Sunfloro!

Sunfloro nur staras, senvorte rigardas ŝin. Marja Bulski havas ploran humoron.

- Sončnica modelna Kitajka - in pokaže k svojim nogam – Sončnica nemodelna Kitajka - in pokaže k svojemu srcu.

Tako je šarmantna, tako otroška, da jo Marja Bulski objame in poljubi. Nadai in Ičio Pang se smejeta, toda ne dolgo.

Ta poljub Marje Bulski, belega dekleta, kitajskemu dekletu, na ulici v tem mestu, kjer Kitajci pogosto čutijo, da jih beli ljudje ne marajo, je bil zelo ganljiv in neobičajen. Sončnica z belim obrazom in z nerazumevajočim pogledom stoji, stoji in ne odmakne svojega pogleda od Marje. Ičio Pang dobro razume svojo sestro.

- Ali sem vam naredila slabo, Sončnica? – vpraša Marja. – Pokazala sem vam, da ste mi všeč, da vas imam rada. Oprostite, Sončnica!

Sončnica samo stoji, brez besed jo gleda. Marja Bulski je ima jokavo razpoloženje.

- Nu, Iĉio Pang, diru al ŝi, ke mi kisis ŝin, ĉar ŝi estas mia malgranda ĉina fratino. Ĉu la blankaj knabinoj kaj ĉinaj knabinoj ne estas egalaj?

Dum Iĉio Pang parolas al sia fratino, ŝi senvorte aŭskultas, sed ŝia rigardo restas sur la rozoruĝa vizaĝo de Marja Bulski.

- Nu, Sunfloro, ĉu mi ne estas via pola fratino kaj ĉu vi ne estas mia ĉina fratino?

En la belaj nigraj okuloj de Sunfloro nun estas du malgrandaj larmoj. Ili ekiras sur ŝia blanka vizaĝo, kiam ŝi jesas per la kapo.

- Jes... flatino... Sunflolo flatino... Amiko, Iĉio Pang, Flatino, bona Espelanto - kaj ŝi salutas en ĉina etiketo Marjan Bulski, la instruiston kaj ŝi foriras al la direkto de la patra domo.

- Ĉu mi faris malbonon al ŝi? Diru, Iĉio Pang!

- Tute ne! Vi nur tuŝis ŝian koron kaj en tiu koro nun estas tia sento, kiu ne havas lingvon. Per via sola kiso vi faris el ŝi komprenohavan fratinon por mi.

- Sed ŝi foriris kaj mi pensas, ke...

- Jes, ŝi foriris... Ĉu vi konas tiun japanan floron, kiun ankaŭ multaj el la rusoj havas en tiu ĉi urbo? Ĝi havas delikatajn foliojn. Kiam vi tuŝas ilin, la folioj klinas sin kaj restas tiel dum longa momento. Nu, tia floro estas ankaŭ mia fratino en sia koro.

- No, Ičio Pang, povej ji, da sem jo poljubila, ker je ona moja mala kitajska sestra. Ali bele deklice in kitajske deklice niso enake?

Ičio Pang govori svoji sestri, ona tiho posluša, ampak njen pogled ostane na rožnatem obrazu Marje Bulski.

- No, Sončnica, ali nisem vaša poljska sestra in ali vi niste moja kitajska sestra?

V lepih črnih oči Sončnice sta sedaj dve majhni solzi. Stečeta po njenem belem obrazu, ko pokima z glavo.

- Ja ... sestla ... Sončnica sestla ... Plijatelj, Iĉio Pang, sestla, dobel espelanto - in pozdravi po kitajsko Marjo Bulski, učitelja, in gre proti očetovi hiši.

- Ali sem ji naredila kaj slabega? Povej, Ičio Pang!

- Sploh ne! Pravkar ste se dotaknil njenega srca, in v tem srcu je sedaj  občutek, ki nima jezika. Z enim vašim poljubom ste naredili iz nje razumevajočo sestro zame.

- Ampak odšla je, mislim, da ...

- Ja, odšla je ... Ali poznate tisti japonski cvet, ki ga ima v tem mestu tudi več Rusov? Ima nežne liste. Ko se jih dotaknete, se listi upognejo in tako ostanejo dolgo časa. No, tak cvet je tudi moja sestra v svojem srcu.

 

 

 

Ĉapitro 6: Intima vespero

6. poglavje: Intimen večer

Paŭlo Nadai sidas ĉe la tablo. Lia rigardo flugas de objekto al objekto en la pura ĉambro de rusa hejmo. Kun intereso ĝi haltas ĉe la granda ĝisplafona forno. Ĝi estas tiel dika, ke nur du homoj povas ĉirkaŭpreni ĝin. Lia rigardo haltas ĉe la sanktaj bildoj sur la muro. Malnovaj ili estas. La jaroj lasis sian signon sur ili ... La muroj estas blankaj. Neniu pensas pri tio, ke la tuta domo estas ligna domo. Nur la bruna plafono montras tion. ... Ho, kiel simplaj, sed fortaj estas la mebloj! Tiuj seĝoj havas forton por cent jaroj kaj tiu ĉi tablo montras, ke la laboristo, kiu faris ĝin, pensis pri jarcenta servo. Ĉio en la ĉambro estas kortuŝe simpla kaj parolas pri la honesta malriĉeco de la familio.

Paul Nadai sedi pri mizi. Njegov pogled potuje od predmeta do predmeta v čisti sobi ruskega doma. Z zanimanjem se ustavi pri veliki peči, ki sega do stropa. Tako je debela, da jo lahko objameta le dva človeka. Njegov pogled se ustavi pri svetih slikah na steni. Stare so. Leta so pustila svoj pečat na njih ... Stene so bele. Nihče ne razmišlja o tem, da je vsa hiša lesena hiša. Le rjav strop to kaže ... Oh, kako preprosto, vendar močno je pohištvo! Ti stoli imajo moč za sto let in tale miza kaže, da je delavec, ki jo je naredil, mislil na stoletni služenje. Vse v sobi je prisrčno preprosto in govori o pošteni revščini družine.

Sur la tablo estas blanka tuko. Hejma laboraĵo. Malgrandaj teleroj. Sur ĉiu estas simpla glaso kaj kulereto. Sur pli granda telero kuŝas bruna rusa pano. La mastrino faris ĝin. Maldekstre de la mastrina loko sur la tablo staras la plej luksa objekto de la rusa hejmo: la samovaro. Ĝi estas la simbolo de la familia vivo. Ĝia muziko intimigas la kuneston dum la longaj vesperoj, kiam la tuta familio sidas ĉirkaŭ la tablo kaj parolas pri la tago, aŭ silente sonĝas pri pli bona tempo. Kiu ne konas la rusan samovaron, tiu ne povas scii, kion ĝi signifas en la familia vivo de la rusoj. La samovaro estas poezia objekto, eĉ poezio. Nun ĝi staras jam sur la tablo, zume muzikas kaj atendas la mastrinajn manojn.

Na mizi je bela krpa. Domač izdelek. Majhni krožniki. Ob vsakem je preprost kozarec in žlička. Na večjem krožniku leži rjav ruski kruh. Gospodinja ga je naredila. Levo od mesta gospodinje stoji na mizi najbolj razkošen predmet ruskega doma: samovar. To je simbol družinskega življenja. Njegovo oglašanje dela skupno navzočnost družine v dolgih večerih intimno, ko vsa družina sedi okoli mize in govori o dnevu ali tiho sanja o boljšem času. Kdor ne pozna ruskega samovarja, ne more vedeti, kaj pomeni v družinskem življenju Rusov. Samovar je poetični predmet, celo poezija. Zdaj že stoji na mizi, brenče poje in čaka rok gospodinje.

Ankaŭ Paŭlo Nadai atendas la mastrinon, tiun mastrineton, kiu invitis lin al la senluksa tablo de sia hejmo. La rigardo de Nadai haltas ĉe la pordo kaj ĝi restas tie ĝis la enveno de Marja Bulski.

Tudi Paul Nadai pričakuje gospodinjo, to gospodinjo, ki ga je povabila k preprosti mizi svojega doma. Nadaiev pogled se ustavi pri vratih in ostane tam do prihoda Marje Bulski.

Marja havas sur si festotagan gimnazian uniformon. Ŝi pardonpete ridetas al sia gasto. La gasto sen pardonpeto pardonas. Li pensas: tia estas tiu ĉi knabino, kia estas la maja sunrido, kiam la juna koro kantas himnon al la Sinjoro de la alta ĉielo.

- Ĉu mi longe atendigis vin?

- Ne! Estis bone resti sola en via hejmo.

- Ho, ĝi estas tre malriĉa, tute ne luksa. Mia patro estas simpla laboristo.

- Mi ne vidis lin. Ĉu li ne estas hejme?

- Tre malofte ni vidas lin. En ĉiu jaro nur unufoje, kiam li revenas al ni el Kamĉatko por unu monato. Li laboras tie en la ... en la ... ho, mi ne konas tiun vorton!... nu, en tiu loko, kie la homoj trovas tiun flavan ŝtonon, el kiu estas ankaŭ la fianĉina ringo.

- Mi komprenas. Li laboras en la orminejo.

- Jes, en la cara, nun jam ne cara orminejo. Dekunu monatojn ni estas solaj sen patro. Mia patrino ne estas tre sana kaj forta. Mi helpas al ŝi ĉe la hejma laboro kaj ĉe miaj gefratoj. Jes, mi havas gefratojn. Kvar! Jes, kvar gefratojn! Ĉu vi deziras vidi ilin?

- Ho, jes! Tre volonte. Mi ŝatas la infanojn.

- Tion mi scias. Mi vidis vian rigardon, kiam ĝi havis patran senton. Tiam vi estis bela.

- Kaj nun mi estas malbela. Ĉu?

- Ne volu komplimenton, sinjoro. Ĉe ni la fraŭlinoj ne komplimentas por almiliti simpation.

- Vi ne estas fraŭlino. Vi estas gimnazia lernantino. Knabino. Nur infano.

- Nur infano? Mi estas jam dekok-jara. Tiu ĉi jaro estas mia lasta jaro en la gimnazio. Jes, sinjoro! Sciu, ke mi estas fraŭlino kun multaj pensoj kaj zorgoj kiel ĉiu knabino, kiu havas malriĉajn gepatrojn kaj multajn gefratojn ... Nu, ĉu vi deziras vidi ilin?

- Ni iru! Kaj mi petas vian pardonon.

- Mi jam pardonis. Ni iru. Rigardu la maldiligentajn infanojn, kiuj ludas dum la tuta tago kaj vespere ili lernas siajn lecionojn.

Marja malfermas la pordon de la alia ĉambro. Nadai vidas kvar geknabojn. Ili sidas ĉirkaŭ la tablo, sed kiam ili vidas la gaston, ili levas sin kaj salutas lin.

Marja ima na sebi praznično gimnazijsko uniformo. Opravičujoče se nasmehne svojemu gostu. Gost odpusti brez opravičevanja. Misli si: to je to dekle, ki je kakor nasmešek majskega sončnega žarka, ko mlado srce poje hvalnico Gospodu visokega neba.

- Ali sem vas pustila dolgo čakati?

- Ne! Lepo je bilo, biti sam v vašem domu.

- Oh, je zelo reven, čisto nič razkošen. Moj oče je preprost delavec.

- Nisem ga videl. Ali ga ni doma?

- Zelo redko ga vidimo. Vsako leto samo enkrat, ko se vrne k nam iz Kamčatke za en mesec. On dela tam v ... v ... oh, ne poznam te besede! ... No, v tistem mestu, kjer ljudje najdejo tisti rumeni kamen, iz katerega je tudi nevestin prstan.

- Razumem. Dela v rudniku zlata.

- Ja, v carjevem, zdaj že ne več carjevem rudniku zlata. Enajst mesecev smo sami brez očeta. Moja mama ni zelo zdrava in krepka. Pomagam ji pri domačem delu in pri mojih sestrah in bratih. Ja, imam brate in sestre. Štiri! Da, štiri bratje in sestre! Ali jih želite videti?

- Oh, ja! Zelo rad. Rad imam otroke.

- To vem. Videla sem vaš pogled, ko je imel očetovski čut. Takrat ste bili lepi.

- In zdaj sem grd. Ali?

- Ne želite si komplimentov, gospod. Ker me gospodične ne dajemo komplimentov, da bi si priborile simpatijo.

- Saj niste gospodična. Ste gimnazijka. Dekle. Samo otrok.

- Samo otrok? Stara sem že osemnajst let. To leto je moje zadnje leto v gimnaziji. Ja, gospod! Vedite, da sem gospodična s številnimi mislimi in skrbmi, kakor vsako dekle, ki ima revne starše in številne brate in sestre ... No, ali jih želite videti?

- Pojdiva! In prosim vašega odpuščanja.

- Sem že odpustila. Pojdiva. Poglejte lene otroke, ki se igrajo ves dan in se na večer učijo svoje lekcije.

Marja odpre vrata v drugo sobo. Nadai vidi dve dekleti in dva fanta. Sedijo okoli mize, toda ko vidijo gosta, vstanejo in ga pozdravijo.

- Vidu, jen ili! Ŝi estas mia fratino Orela. Tiu dormokula knabo estas mia frato Tadeusz, tiu ridbuŝa knabineto estas mia fratineto Erna kaj tiu ĉi malgranda estas la molkora Valja, kiu tre ŝatas la "grandan" panon kun "multa" butero. Nu, kiel ili plaĉas al vi?

- Ili estas tre ĉarmaj.

- Nun vi povas vidi, kiel maljuna mi estas. Mi estas la plej maljuna. - Marja residigis la geknabojn.

- Nu, lernu kaj en la liton! Unu, du, punkto! Kion vi legas, Orela? Ĉu vi finis vian matematikan lecionon?

- Mi eĉ ne komencis ĝin. Vi devas helpi. Vi scias.

- Nun mi ne havas tempon. Rompu la kapon kaj tiun libron, kiun vi tenas en via mano, donu al mi!

- Glejte, tu so! Ona je moja sestra Orela, ta fant z zaspanimi očmi je moj brat Tadeusz, to smejoče se dekletce je moja sestrica Erna in ta mali je mehkosrčni Valja, ki ima zelo rada "velik" kruh z "veliko" masla. No, kako so vam všeč?

- Zelo so očarljivi.

- Zdaj lahko vidite, kako stara sem. Jaz sem najstarejša. - Marja  je spet sedla k otrokom.

- No, učite se in v posteljo! Ena, dva, pika! Kaj bereš,Orela? Ste naredili svoje matematične lekcije?

- Nismo še niti začeli. Moraš pomagati. Saj veš.

- Zdaj nimam časa. Razbijaj si glavo in daj mi to knjigo, ki jo držiš v roki!

Orela ne volonte donas la libron al sia fratino kaj ŝi eksidas al la tablo por komenci la malfacilan matematikan taskon.

Nadai ne komprenas la polan lingvon, sed li rigardas la infanojn, atentas pri la parolo de Marja vidas la sintenon de la gefratoj kaj li sentas ke Marja vere ne estas jam gimnazia lernantino, jam delonge ŝi estas la dua patrineto en la orfa hejmo. La vorto "patrineto" kun la tuta bildo restas en lia kapo kaj kiam Marja proponas reiron en la alian ĉambron por trinki teon, li infane diras: jes!

Orela nejevoljno da knjigo svoji sestri in sede za mizo, da bi začela s težko matematično nalogo.

Nadai ne razume poljskega jezika, vendar vidi otroke, ki pazijo na navodila  Marje. Vidi odnos med brati in sestrami in čuti, da Marja ni več  gimnazijska učenka, že dolgo je druga mamica v osirotelem domu. Beseda "mamica" s celotno sliko ostane v njegovi glavi, in ko Marja predlaga vrnitev v drugo sobo, da popijeta čaj, reče po otroško: ja!

Ili sidas ĉe la tablo. Marja preparas la teon. Nadai rigardas la libron, kiun ŝi prenis for de Orela: "POEMOJ de JULIUSZ SLOWACZKY."

- Ho, tiu Orela estas ĉiam tia! Dum la tuta tago ŝi faras nenion. Ŝi nur legas, legas.

Sedita ob mizi. Marja pripravi čaj. Nadai pogleda knjigo, ki jo je vzela od Orele: "PESMI - JULIUSZ SLOWACZKY."

- Oh, ta Orela je vedno taka! Ves dan nič ne naredi. Ona samo bere, bere.

- Sed belajn librojn.

- Nu, ne ĉiam.

- Sed nun ŝi legis belajn poemojn. Ankaŭ mi tre ŝatas la poemojn, kiujn mi konas de tiu ĉi poeto. Mi memoras, ke lia poemo "Mi malĝojas, Sinjoro" tre plaĉas al mi. Belega ĝi estas.

- En kiu lingvo vi legis ilin?

- En Esperanto. Antoni Grabovski, la patro de la esperanta poezio, tradukis ĝin.

- Ampak lepe knjige.

- No, ne vedno.

- Toda zdaj je brala lepe pesmi. Tudi jaz imam zelo rad pesmi, ker poznam tega pesnika. Spomnim se, da mi je njegova pesem "Nesrečen sem, Gospod" zelo všeč. Čudovita je.

- V katerem jeziku ste jih prebrali?

- V esperantu. Anton Grabovski, oče esperantske poezije, jo je prevedel.

- Ĉu vi bone rememoras pri ĝi? ... Nu, diru kaj ni kontrolu la tradukon! Atendu! Mi nun serĉas la originalon. Jen mi trovis ĝin ...

Nadai bele, sente diras la tradukon kaj Marja kontrolas.

- Ho, belegaj estas ili ambaŭ - ŝi diras ĉe la fino.

Ili longe parolas pri la pola, poste pri la hungara literaturoj. Ankaŭ pri la esperanta literaturo, al kiu la poloj donis talentajn homojn: Kazimir Bein, Leo Belmont, J. Wasznewsky. Kompreneble, ankaŭ la rusoj donis.

- Ho, tamen ĝi estas tre malriĉa! - diras Marja.

- Hodiaŭ ĝi estas malriĉa, sed ĝi estas vivopova. Atendu! Post unu-du jardekoj ... Niaj verkistoj, poetoj ĉiam volas doni perfektecon al la lingvo. Iliaj verkoj instrue helpas en la bela parolo de la lingvo kaj ilia laboro ĉiam faras utilan servon por nia nova kulturo.

- Ĉu vi vere kredas tion?

- Mi estas certa pri tio, ke tiu granda amo, tiu nobla laboro, kiujn multaj miloj jam donis al Esperanto, ne povas resti sen bonaj fruktoj. Hodiaŭ estas 1919, estas milita kaj revolucia tempo, sed post unu-du jardekoj ...

- Ho, kien vi flugas? Restu en la nuna tempo. Ne pensu, ke mi ne komprenas vin. Sed nun mi pensas pri tio, ke nia societo ne havas esperantajn librojn, gazeton. Por bone lerni lingvon la homoj devas legi literaturaĵojn. Tiel ni lernas ami ankaŭ nian patran lingvon kaj tiel mi lernis ankaŭ la rusan kaj germanan lingvojn. Pensu pri tio!

- Mi jam pensis ofte pri tio.

- Kaj kion ni faru? - kaj Marja demandas eĉ per sia rigardo.

- Mi ne scias. Mi havas nur dek librojn. Akceptu ilin por la societo. La komenco estas ĉiam malfacila.

- Mi dankas ilin en la nomo de la kurso. Sed ĉu vi ...

- Ho, mi jam ofte legis ilin. Sed unu libreton mi retenas. Ĝi restu memoraĵo.

- Pri kio? Pri kiu?

- Pri tago, kiam mi ploris kiel la infano.

- Ĉu vi ne volas aŭ ne povas rakonti al mi pri tio?

- Se vi deziras, volonte.

- Ho jes, rakontu, rakontu, kara ... kara - instruisto!

- En 1916 mi estis en la militkaptitejo en Berezovka. Estis la monato Novembro aŭ Decembro. La tuta tero vestis sin en blankan kostumon. Ekster la kazernoj estis granda malvarmo. En la kazernaj ĉambroj estis malbona aero. Tie ni kuŝis, rigardis al la plafono kaj nur kelkfoje ni parolis unu al la alia. Ni, hungaroj, havis malbonan, tre malbonan humoron. La germanoj havis pli bonan humoron, ĉar ili ĉiutage ricevis leterojn, pakaĵojn el la malproksima hejmlando. Ilia milita poŝto estis bonega. Ni, hungaroj, tre malofte ricevis kelkvortan sciigon de niaj gepatroj, edzino, fianĉino kaj gefiloj. Kial? Mi ne scias. Sed estis tiel. Ankaŭ nun estas tiel. La lastan leteron de mia patrino mi ricevis en Februaro de 1917.

- Ali se je dobro spomnite? ... No, povejte in preveriva prevod! Počakajte! Iščem izvirnik. Evo, našla sem ga ...

Nadai lepo z občutkom pove prevod in Marja preverja.

- Oh, čudoviti sta obe - pravi ona na koncu.

Dolgo se pogovarjata o poljski, potem o madžarski literaturi. Tudi o esperantski literaturi, kateri so Poljaki dali nadarjene ljudi: Kazimir Bein, Leo Belmont, J. Wasznewsky. Razumljivo tudi Rusi.

- Oh, vendar je zelo revna! - pravi Marja.

- Danes je revna, vendar je trdoživa. Počakajte! Po enem - dveh desetletjih ... Naši pisatelji, pesniki vedno hočejo dati jeziku popolnost. Njihova dela poučno pomagajo pri lepi izgovorjavi jezika, in njihovo delo je vedno koristna pomoč za našo novo kulturo.

- Ali res verjamete v to?

- Prepričan sem o tem, da ta velika ljubezen, to plemenito delo, ki so ga tisoči že dali esperantu, ne more ostati brez dobrih sadov. Danes je leto 1919, je vojni in revolucionarni čas, vendar po enem – dveh nekaj desetletjih ...

- Oh, kam letite? Ostanite v sedanjosti. Ne mislite, da vas ne razumem. Ampak zdaj razmišljam o tem, da naša družba nima esperantskih knjig, časopisa. Da bi se ljudje dobro naučili jezika, morajo ljudje brati literaturo. Tako smo se naučili ljubiti tudi naš materni jezik, in tako sem se naučila tudi ruski in nemški jezik. Razmislite o tem!

- Pogosto sem že razmišljal o tem.

- In kaj naj naredimo? - in Marja vprašala kar s svojim pogledom.

- Ne vem. Imam samo deset knjig. Sprejmite jih za društvo. Začetek je vedno težak.

- Zahvaljujem se zanje v imenu tečaja. Ampak ali vi ...

- Oh, sem jih že večkrat prebral. Ampak eno knjižico zadržim. Naj ostane kot spominek.

- O čem? O kom?

- O dnevu, ko sem jokal kot otrok.

- Ali nočete ali mi ne morete pripovedovati o tem?

- Če želite, rad.

- Oh ja, povejte, povejte, dragi ... dragi - učitelj!

- Leta 1916 sem bil v vojnem ujetništvu v Berezovki. Bilo je meseca novembra ali decembra. Vsa zemlja se je oblekla v belo obleko. Zunaj vojašnic je bil velik mraz. V sobah vojašnice je bil slab zrak. Tu smo ležali, gledali v strop in le včasih smo se pogovarjali med seboj. Mi, Madžari, smo bili slabo, zelo slabo razpoloženi. Nemci so bili bolje razpoloženi, saj so dnevno prejemali pisma, zavoje iz daljne domovine. Njihova vojaška pošta je bila odlična. Mi, Madžari, smo zelo redko prejeli kratko obvestilo o naših starših, ženah, dekletih in otrocih. Zakaj? Ne vem. Vendar je bilo tako. Tudi zdaj je tako. Zadnje pismo svoje mame sem prejel v februarju 1917.

Foje la poŝtisto de la kazerno venis al mi. Li donis sciigon pri pakaĵo, kiu venis al mia nomo. Mia koro forte batis. Pakaĵo el la hejmo! Pensu, kion ĝi signifas por tiaj orfaj homoj, kiel ni estas. Mi iris, ne, mi kuris al la poŝtoficejo. Mi ricevis la pakaĵon. Sur ĝi estis la manskribo de mia kara patrino. Vi ne povas prezenti al vi, kion mi sentis en tiuj dek minutoj, dum kiuj mi rekuris al mia kazerno kaj tie ... tie mi trovis nur grandan ŝtonon, malpuran soldatpano en la pakaĵo kaj paperon kun rusa skribo: "La pakaĵo alvenis tia al la rusa poŝto." Kiu forprenis el ĝi tion, kion la patrina amo volis doni al mi, mi ne scias. Ĉu la hungara aŭ la rusa milita poŝto? Egale!

Pasis kelkaj tagoj, unu semajno kaj nia poŝtisto denove venis al mi. Jen sciigo pri pakaĵo - li diris. Mi pensis pri malbona soldata humoraĵo kaj mi ne volis iri al la poŝtoficejo, sed la bona homo du-trifoje diris, ke mi iru, ĉar ĝi estas granda pakaĵo.

Nu, mi iris kaj mi prenis la pakaĵon. Ĝi venis el Ĝenevo. La Universala Esperanto Asocio sendis al mi. Ho, libroj! Esperantaj libroj! Eĉ hungarajn librojn ni ne povas ricevi, ĉar la rusa cenzuro metas ilin en la fajron. La cenzuristoj ne scias la hungaran lingvon.

En la kazerno miaj amikoj scivole rigardis la pakaĵon. Mi malpakis ĝin. Mi trovis dek belajn librojn kaj alian pakaĵon, kiun la franca poŝto sendis al Ĝenevo. Ankaŭ ĝin mi malfermis kaj mi trovis varman veŝton, pipon, tabakon, ĉokoladon, cigaredojn. du bonajn ŝuojn. diversajn objektojn utilajn por soldato, unu esperantlingvan Biblion kaj unu leteron. Mi rigardis la pakaĵan. sed mi ne vidis ĝin. Miaj larmoj malhelpis. Mi ploris kiel la infano. Kial? ... Atendu momenton!

Včasih je poštar vojašnice prišel k meni. Dal mi je obvestilo o zavoju , ki je prišel na moje ime. Moje srce je močno utripalo. Zavoj od doma! Pomislite, kaj to pomeni za takšne zapuščene ljudi, kot smo mi. Šel sem, ne, tekel sem na poštni urad. Prejel sem zavitek. Na njem je bil rokopis moje drage matere. Ne morete si predstavljati, kaj sem čutil v tistih desetih minutah, v katerih sem tekel nazaj v mojo vojašnico in tam ... tam sem našel le velik kamen, umazan vojaški kruh in papir z rusko pisavo: "Zavoj je prispel tak do ruske pošte." Kdo je vzel iz njega tisto, kar mi je materina ljubezen dala, ne vem. Ali madžarska ali ruska vojaška pošta? Vseeno!

Minilo je nekaj dni, teden in naš poštar je spet prišel k meni. Tukaj je obvestilo o zavoju - je dejal. Pomislil sem na slab vojaški humor in nisem hotel iti na pošto, vendar so dobri ljudje dva - tri krat rekli, naj grem, ker je to velik zavoj.

No, šel sem in sem vzel zavoj. Prišel je iz Ženeve. Svetovna esperantska zveza mi ga je poslala. Oh, knjige! Esperantske knjige! Celo madžarskih knjig ne moremo dobiti, ker jih ruska cenzura vrže v ogenj. Cenzorji ne znajo madžarskega jezika.

V vojašnici so si moji prijatelji radovedno ogledovali zavoj. Odprll sem ga. Našel sem deset lepih knjig in drug zavoj, ki ga je francoska pošta poslala v Ženevo. Tudi tega sem odprl in našel topel telovnik, pipo, tobak, čokolado, cigarete, dva dobra čevlja, različne predmete, koristne za vojaka, Biblijo v esperantu in pismo. Gledal sem zavitek, a nisem ga videl. Moje solze so me ovirale. Jokal sem kakor otrok. Zakaj? ... Počakajte trenutek!

Nadai prenas el sia poŝo kelkajn leterojn kaj serĉas inter ili.

- Jen la letero! Aŭskultu! "Kara amiko, aŭ malamiko(?), mi legis vian nomon en la gazeto "ESPERANTO" kaj nun mi scias, ke vi estas militkaptito en Ruslando. Mi pensis pri vi kaj pri nia amika korespondo antaŭ la milito. Mi sendas al vi tion, kion malriĉa franca soldato povas sendi al soldato. Akceptu kaj restu sana! Via: Alfred Pitois, nun infanteria kaporalo en la ..." La daton, lokon kaj la nomon de la regimento la franca cenzuro forigis per dika blua krajono. Jen la historio. Ĝi estas vera de la unua vorto ĝis la lasta... Tial mi deziras reteni tiun unu libron, la esperantlingvan Biblion.

Longa silento restas post la rakonto en la ĉambro. Marja ne kuraĝas rompi ĝin. Nadai vivas nun en siaj rememoroj. Nur post minutoj la rigardoj serĉas unu la alian. En la okuloj de ili ambaŭ la sama sento parolas mute, sed tre varme: la homa kompreno.

Sur la tablo du manoj ame tuŝas sin. La samovaro muzikas. La instruisto kaj lernantino sentas sin pli proksimaj unu al la alia. Ne ili, sed la longa, longa silento parolas pri tio.

Nadai vzame iz svojega žepa nekaj pisem in išče med njimi.

- Tukaj je pismo! Poslušajte! "Dragi prijatelj, ali sovražnik (?), prebral sem vaše ime v časopisu "Esperanto" in zdaj vem, da ste vojni ujetnik v Rusiji. Mislil sem na vas in najino prijazno dopisovanje pred vojno. Pošiljam vam to, kar reven francoski vojak lahko pošlje vojaku. Sprejmite in ostanite zdravi Vaš: Alfred Pitois, zdaj pehotni korporal v ... " Datum, kraj in ime polka je francoska cenzura odstranila z debelim modrim svinčnikom. To je zgodba. Resnična je od prve do zadnje besede ... Zato želim zadržati to eno knjigo, Biblijo v esperantu.

V sobi po zgodbi nastane dolga tišina. Marja se je ne upa prekiniti. Nadai zdaj živi v svojih spominih. Šele po nekaj minutah pogledi iščejo drug drugega. V očeh obeh nemo govori isti občutek, a zelo toplo: človeško razumevanje.

Na mizi se dve roki ljubeče dotakneta. Samovar poje. Učitelj in učenka se čutita med seboj bližja. Ne onadva, ampak dolga, dolga tišina govori o tem.

Ĉapitro 7: En Vladivostok

7. poglavje: V Vladivostoku

Kelkaj el la membroj de la malgranda kurso alvenis per la matena vagonaro el Nikolsk al Vladivostok. Ĉe la stacidomo atendis ilin sinjoroj Vonago kaj Ŝaroŝi, el la militkaptitejo de la japanoj. La unua tenis alte malgrandan esperantan standardon, la dua kuris preter la vagonoj por trovi sian amikon Nadai. Li trovis facile lin, ĉar ankaŭ Marja Bulski eltenis similan standardon tra la fenestro de la kupeo, en kiu sidis Nadai, Kuratov, Valja Smirnova, Eŭgenia Tkaĉeva, Bogatireva kaj ŝi.

Post la reciproka saluto nun ili marŝas jam sur la ĉefa strato de la urbo. Altaj domoj, multaj komercejoj, sed la karaktero estas ne eŭropa, sed orienta. Ili rigardas al la haveno, en kiu multaj ŝipoj senmove ripozas, atendas la el- kaj enŝipigon de komercaĵoj. Ankaŭ grandaj militŝipoj pace mutas nun ĉe la bordo.

Nadai, kiu la unuan fojon vidas la maron, haltas sur la vojo kaj rigardas ĝin.

La maro estas tre interesa. Rigardu, Marja, de tie ĉi ni povas vidi la tutan havenon "Ora Korno" kaj tie jam ankaŭ la liberan maron. Ĝi estas belega! Ĉu ne?

Nekateri člani malega tečaja so prišli z jutranjim vlakom iz Nikolska v Vladivostok. Na postaji sta jih čakala gospoda Vonago in Sárosi iz japonskega ujetniškega taborišča. Prvi je visoko držal majhno esperantsko zastavo, drugi je tekel mimo vagonov, da bi našel svojega prijatelja Nadaia. Zlahka ga je našel, ker je tudi Marja Bulski držala podobno zastavo skozi okno kupeja, v katerem so sedeli Nadai, Kuratov, Valja Smirnova, Eugenia Tkačeva, Bogatireva in ona.

Po medsebojnem pozdravu že hodijo po glavni ulici v mestu. Visoke hiše, veliko trgovin, vendar značaj ni evropski, ampak vzhodnjaški. Gledajo na pristanišče, v katerem mnoge ladje nepremično počivajo, čakajo na razkladanje in nakladanje blaga. Tudi velike bojne ladje mirno nemijo ob obali.

Nadai, ki prvič vidi morje, se ustavi na cesti in ga gleda.

Morje je zelo zanimivo. Poglej, Marja, od tu lahko vidimo celotno pristanišče "Zlati rog" in tam tudi že odprto morje. To je krasno! Ali ne?

- Mi malŝatas tiun ĉi maron kaj mi antaŭsentas, ke mi malamos ĝin.

- Kial? Mi trovas ĝin belega.

- Jes, ĝi estas belega, sed tre senkora. Ĝi disigos nin por ĉiam.

- Sed la maro estas samtempe vojo por retrovi la malproksiman amikon.

- Ĉu vi kredas tion? Ho, vi granda optimisto.

- Jes, mi volas kredi tion, vi, malgranda pesimistino.

La propono de sinjoro Vonago rompas la malgajan interparolon de la du geamikoj.

- Ne maram tega morja in vnaprej čutim, da ga bom sovražila.

- Zakaj? Meni se zdi krasno.

- Ja, res je krasno, vendar zelo brezsrčno. Ločilo naju bo za vedno.

- Toda morje je istočasno pot, da ponovno najdeš oddaljenega prijatelja.

- Ali verjamete to? Oh, vi veliki optimist.

- Da, hočem to verjeti, vi mala pesimistka.

Predlog gospoda Vonaga prekine žalosten pogovor dveh prijateljev.

- Gesinjoroj. - li diras - mi invitas vin unue al la hejmo de la Vladivostoka Esperanto Societo. Tie ni matenmanĝos, ĉar ĝi estas en mia oficejo. Vi scias, ke mi estas urba notario kaj mi havas oficialan laboron, sed mi liberigos min por hodiaŭ. Mi havas helpnotarion en la oficejo. Ankaŭ li estas nia malnova samideano. Poste ni veturos per aŭtomobilo al Pervaja Rjeĉka, al la militkaptitejo. Ĉu bone?

- Gospe in gospodje - pravi – najprej vas povabim v dom esperantskega društva Vladivostok. Tam bomo zajtrkovali, ker je v moji pisarni. Veste, da sem mestni notar in imam uradno službo, vendar si bom danes vzel prosto. V pisarni imam notarskega pomočnika. Tudi on je naš stari somišljenik. Potem bomo odpotovali z avtomobilom v Pervajo Rječko, v taborišče za vojne ujetnike. Je dobro?

La gastoj konsentas. Post mallonga tempo la tuta societo jam estas en la notaria oficejo.

Gostje se strinjajo. Po kratkem času je celotna družba že v notarski pisarni.

- Bonvolu veni en la bibliotekan ĉambron! Ĝi estas nia kunvenejo. Tie estos pli agrable - sinjoro Vonago invite malfermas la pordon.

Ho, kiom da libroj! Sur la muro, inter du belaj verdaj standardoj, pendas la portreto de D-ro Lazaro Ludoviko Zamenhof, la aŭtoro de Esperanto. Sub la bildo pendas en kadro kelke da leteroj, kiujn la aŭtoro mem skribis al la Vladivostoka Esperanto Societo. Sur la tablo atendas la prozo: la bona matenmanĝo. La rigardoj tuŝas la prozon, sed la oreloj aŭdas poezion: gramofono aŭdigas la himnon de la esperantistoj. Ĉe la gramofontablo staras maljuna, senhara sinjoro. Li afable salutas la gastojn.

- Izvolite priti v sobo knjižnice! Tam so naši sestanki. Tam bo bolj prijetno, gospod Vonago vabeče odpre vrata.

Oh, koliko knjig! Na steni med dvema lepima zelenima zastavama, visi portret dr Lazarja Zamenhofa, avtorja esperanta. Pod sliko visi v okvirju nekaj pisem, ki jih je avtor sam pisal Esperantskemu društvu v Vladivostoku. Na mizi čaka proza: dober zajtrk. Pogledi se dotikajo proze, ampak ušesa slišijo poezijo, gramofon igra esperantsko himno. Pri mizi z gramofonom stoji star, plešast gospod. Vljudno pozdravi goste.

- Bonvenon, karaj gesamideanoj! Mi estas la sekretario de la societo. Bonvolu altabliĝi!

- Pozdravljeni, dragi somišljeniki in somišljenice! Sem tajnik društva. Izvolite k mizi!

Sed la gastoj restas ĉe la pordo kaj ili aŭskultas la himnon: "En la mondon venis nova sento ..." Bela melodio. Nadai ne konas tiun melodion. Ĝi ne estas la oficiala. Ĝi estas la unua melodio de la himno, kiun sveda komponisto faris. Tre malmultaj esperantistoj konas ĝin. Ĝi ne havas marŝan ritmon.

Toda gostje ostanejo pri vratih in poslušajo himno, "V svet je prišlo novo čutenje ..." Lepa melodija. Nadai ne pozna te melodije. Ta ni uradna. To je prva melodija himne, ki jo je naredil švedski skladatelj. Zelo malo esperantistov jo pozna. Nima ritma koračnice.

Post la lastaj sonoj de la himno la gastoj kaj la mastroj altabliĝas. Komenciĝas gaja babilado en Esperanto pri la lingvo, pri ĝia movado, pri ĝia historio, pri la unuaj rusaj pioniroj, el kiuj sinjoroj Vonago kaj lia helpnotario konis multajn. Li parolas ankaŭ pri Zamenhof, kiun li renkontis dum la unua kongreso en Bulonjo sur Maro en 1905. Li montras bildojn pri du-tri kongresoj, en kiuj li ĉeestis.

- La unua kongreso estas neforgesebla memoraĵo por mi, kaj por tiuj, kiuj povis vidi tion, kion mi vidis. Ho, kiom da ĝojo, kia kortuŝa harmonia sento! La nuna esperantista generacio jam havas fruktojn kaj la postaj esperantistoj jam praktike utiligos la lingvon en la ĉiutaga vivo. Ili ne povos prezenti al si tiun senton, kiun havis ni, la unuaj pioniroj, al kiuj la carismo longe malsimpatiis kaj kiujn la homoj mokis, eĉ kelkfoje insultis pro la idealista laboro. Mi konas kelkajn samideanojn, kiujn la oficiala malkompreno pri nia afero devigis veni en Siberion. Poste ĉio pliboniĝis, sed ili restis ĉi tie. Jes, karaj geamikoj, nia afero jam havas martirojn kaj ĝi havos eble eĉ pli, sed tio ne gravas. Ni venkis la unuajn malfacilaĵojn kaj Bulonjo sur Maro estis nia unua festotago kaj venos multaj festotagoj post la labortagoj. Intertempe ni devas labori, eĉ batali por doni utilan servon al la tuta homaro.

La gastoj estime rigardas al la bonkora vizaĝo de Vonago, kiu jam estis inter la unuaj, kiuj kun kredo kaj malegoista laboro realigis unu el la plej belaj sonĝoj de la homoj.

Po zadnjih zvokih himne gostje in gostitelji pridejo k mizi. Začne se prijeten klepet v esperantu o jeziku, o njegovem gibanju, o njegovi zgodovini, o prvih ruskih pionirjih, od katerih jih gospod Vonago in njegov notarski pomočnik poznata veliko. Govoril je tudi o Zamenhofu, ki ga je spoznal na prvem kongresu v Boulogne sur Mer leta 1905. Prikazal je slike dveh-treh kongresov, na katerih je bil prisoten.

- Prvi kongres je nepozaben spomin zame in za tiste, ki so lahko videli, kar sem videl sam. O, koliko veselja, kako ganljiv harmoničen občutek! Sedanja generacija esperantistov že ima sadove in poznejši esperantisti bodo že praktično uporabljali jezik v vsakdanjem življenju. Ne bodo si mogli predstavljati tega občutka, ki smo ga imeli mi, prvi pionirji, ki jih carizem dolgo ni maral in iz katerih so se ljudje norčevali, včasih celo zmerjali zaradi idealističnega dela. Poznam nekaj somišljenikov, ki jih je uradno nerazumevanje za našo zadevo prisililo oditi v Sibirijo. Pozneje se je vse izboljšalo, vendar so ostali tu. Ja, dragi prijatelji, naša stvar že ima mučenike in jih bo morda še več, ampak to ni važno. Premagali smo prve težave in v Boulogne sur Mer je bil naš prvi praznik in bo prišlo veliko praznikov po delovnih dnevih. Medtem smo morali delati, se celo boriti, da bi opravili koristno delo vsemu človeštvu.

Gostje spoštljivo gledajo v dobrosrčen obraz Vonaga, ki je že bil med prvimi, ki je z vero in nesebičnim delom uresničil eno izmed najlepših sanj ljudi.

- Vi konis la Majstron persone. Ĉu ne, sinjoro? Parolu pri li! Mi havas de li nur unu poŝtkarton, kiun mi ricevis antaŭ la milito - diras Nadai.

- Zamenhof, nia Majstro - kaj Vonago montras al la portreto - naskiĝis la 15-an de Decembro en 1859). Li estis la plej modesta genia homo de sia tempo. Sed li estis ankaŭ unu el la plej kuraĝaj, ĉar li kuraĝis ne nur sonĝi, sed ankaŭ paroli pri sia sonĝo kaj fari realaĵon el ĝi. Memoru pri tio, ke li havis malagrablajn ecojn en la pensmaniero de la carismo; li estis judo kaj pola patrioto ... Kaj tamen li kuraĝis kaj tamen li prenis al si la novan nepardoneblan sonĝon "esti homo", kiu vidas homfraton en ĉiu homo kaj kiu en siaj faroj estis pli kristana ol multaj kristanoj. Lia kormalsano mortigis lin. Tiel devis silentiĝi por ĉiam la batoj de tiu koro, kiu ne povis elteni plu la dolorojn, kiuj vekis en li la penson, ke li vane oferis sian tutan vivon por la homaro. La 17-an de Aprilo en 1917 li foriris el inter ni. Sed li eraris. Li ne faris vanan oferon. La homoj komprenos lin kaj lian grandan verkon.

- Poznali ste mojstra osebno. Ali ne, gospod? Govorite o njem! Od njega imam samo eno razglednico, ki sem jo prejel pred vojno - pravi Nadai.

- Zamenhof, naš mojster - in Vonago pokaže na portret - je bil rojen 15. decembra 1859. Bil je najbolj skromen genialen človek svojega časa. Bil pa je tudi eden najpogumnejših, ker si je upal ne samo sanjati, ampak tudi govoriti o svojih sanjah in narediti iz njih realnost. Spomnite se, da je imel neprijetnosti zaradi mišljenja carizma, bil je Jud in poljski domoljub … In vendar si je upal in vendar je sprejel neodpustljive sanje "biti človek", ki vidi brata človeka v vsakem človeku in ki je v svojih delih bil bolj krščanski od mnogih kristjanov. Ubila ga je njegova srčna bolezen. Tako je moralo za vedno utihniti bitje tistega srca, ki ni moglo več vzdržati bolečin, ki so zbudile v njem misel, da je zaman žrtvoval vse svoje življenje za človeštvo. Dne 17. aprila 1917 je odšel od nas. Vendar se je motil. Ni opravil žrtve zaman. Ljudje bodo razumeli njega in njegovo veliko delo.

Post la matenmanĝo Vonago kaj la sekretario montras la riĉan esperantan bibliotekon, en kiu enestas preskaŭ ĉiu libro de la antaŭmilita esperanta literaturo.

Po zajtrku Vonago in tajnik pokažeta bogato esperantsko knjižnico, v kateri je skoraj vsaka knjiga predvojne esperantske književnosti.

La sekretario ludigas du gramofondiskojn. Poemoj. Devjatnin, unu el la unuaj esp. verkistoj, deklamas ilin.

La gastoj havas bonan humoron. Ili ĝojas ke la tago de la vizito en Vladivostok tiel bele komenciĝis. Sed la aŭtomobilo jam atendas ilin malsupre sur la strato. Tie ili havas denove agrablajn minutojn.

Du grandaj aŭtomobiloj. Unu kun rusa ŝoforo, alia kun japana soldatŝoforo. En tiu lasta malgranda viro sidas. Li havas oficiran uniformon de la japana milita maristaro. Li afable invitas la sinjorinojn al sia aŭtomobilo.

- Li estas kapitano Oba. Li servas sur la milita ŝipo "Hi-Zen", kiun vi povas vidi tie en la haveno - Ŝaroŝi diras al sia amiko Nadai. - Li ofte vizitas niajn kunvenojn en la militkaptitejo. Rigardu, li havas la esperantan insignon sur sia uniformo. Li estas tre, tre bona homo. Sed poste vi vidos, kia homo li estas.

Sekretar odigra dve gramofonski plošči. Pesmi. Deklamira jih Devjatnin, eden prvih esperantskih piscev.

Gostje so dobro razpoloženi. Veselijo se, da se je dan obiska v Vladivostoku tako lepo začel. A avtomobil jih že čakata spodaj na ulici. Tam imajo spet nekaj lprijetnih minut.

Dva velika avtomobila. Eden z ruskim voznikom, drugi z japonskim vojaškim voznikom. V tem zadnjem sedi majhen mož. Ima oficirsko uniformo japonske vojaške mornarice. Vljudno povabi gospe v svoj avto.

- On je kapitan Oba. Služi na vojaški ladji »Hi-zen«, ki si jo lahko ogledate tam v pristanišču - Šároši pravi prijatelju Nadaiu. - Pogosto obišče naša srečanja v ujetniškem taborišču. Poglej, na svoji uniformi ima esperantski znak. Je zelo, zelo dober človek. Pozneje boste videli, kakšen človek je.

La du aŭtomobiloj kuras, kuregas sur la vojo inter montoj al la militkaptitejo en Pervaja Rjeĉka. La grandaj kazernoj staras sur monto kaj ĉirkaŭ ili estas ligna muro: barilo. Ĉe la pordego de la barilo staras japanaj soldatoj, kiuj soldate salutas la gastojn, rigardas la oficialan enirpermeson, malfermas la pordegon. La du aŭtomobiloj iras ĝis la "Esperantista Kafejo" de la militkaptitoj.

Oba avtomobili peljeta, drvita po cesti med gorami v ujetniško taborišče Pervaja Rječka. Velike vojašnice stojijo na hribu in okoli njih je lesena stena: ograja. Na vratih ograje stojijo japonski vojaki, ki po vojaško pozdravijo goste, pogledajo uradno dovoljenje za vstop, odprejo vrata. Oba avtomobila zapeljeta do "Esperantske kavarne" vojnih ujetnikov.

Ho, kiom da homoj! Ĉiuj estas viroj kaj soldatoj, sed en diversaj uniformoj aŭ en civilaj vestoj. Multaj venis nur por rigardi la gastojn. Virinoj, veraj virinoj en la militkaptitejo! Ĉarmaj, eĉ belaj knabinoj kaj veraj knabinoj! Ne tiaj, kiaj en la teatro de la militkaptitoj, kie nur la kostumoj kaj perukoj faras virinojn el la junaj viroj por iluzio. La junaj knabinoj sentas, ke la granda interesiĝo estas por kaj pro ili. Al la scivolaj okuloj ili ĉarme ridetas.

- Nu, mi ne dezirus longe resti inter tiom da viroj - diras ridete sinjorino Bogatireva al Kuratov.

- Mi pensas, ke ankaŭ ili ne dezirus vian longan restadon - kaj Kuratov ridas pri sia ŝerco.

- Mi dankas pro la komplimento. Vi, vi, maljunega juna koro! - Sed post momento ŝi jam amike pace ridetas al sinjoro Kuratov.

La grupo de esperantistoj (ho, ili estas tre multaj!) staras antaŭ la kafejo. Ili kantas la esperantan himnon laŭ la nova melodio. Unu el ili salutas la gastojn. Estas gastoj ne nur el Nikolsk Ussurijsk. Ĉeestas kolonelo de la ĉeĥa legio, unu franca samideano, du anglaj kaj unu amerika soldatoj. Poste la gastoj kaj la mastroj iras en la kafejon.

Simpla kazerna ĉambro kun du longaj tabloj, kvar benkoj, kelkaj seĝoj. Ne ĉiu povas havi sidlokon. Ne gravas! Sur la muroj estas murgazeto. Ĝi havas grandlitere la novaĵojn en la esp. movado. Ankaŭ verda standardo kaj diversaj bildoj pendas sur la muroj. Sur la tabloj kuŝas diversaj esp. gazetoj, kiujn sinjoro Vonago donacas ĉiumonato al la grupo. La plej interesa objekto estas la "Verda Stelo", kiu tute ne estas stelo, sed monata gazeto de la militkaptitoj. La plej bonaj esperantistoj de la militkaptitejo redaktas, skribas, per bildoj plibeligas ĝin nur en unu ekzemplero. Tiuj numeroj de la gazeto estos interesaj objektoj por Esperanto Muzeo, se venos tempo, kiam la esperantistaro havos ankaŭ internacian muzeon.

Ankaŭ esperantaj libroj estas, sed ili iras de mano al mano. La unua originala verko de Julio Baghy "Li kaj Ŝi" jam estas tute malpura, la folioj falas el ĝi. La germanaj esperantistoj havas bonajn vortarojn, lernolibrojn. La hungaroj, kiuj ne scias la germanan lingvon, uzas tiun vortaron, kiun la supra verkisto kunmetis kaj mane skribis por ili. Ĝi estas en du ekzempleroj. Unu el ili havas kiel amikan donacon, Ŝaroŝi, lia plej bona fratamiko.

O, koliko ljudi! Vsi so moški in vojaki, vendar v različnih uniformah ali v civilnih oblekah. Mnogi so prišli samo pogledat goste. Ženske, resnične ženske v ujetniškem taborišču! Ljubka, celo lepa in resnična dekleta! Ne taka, ko v gledališču vojnih ujetnikov, kjer samo kostumi in lasulje naredijo iz mladeničev ženske za iluzijo. Mlada dekleta čutijo, da je velik interes zanje in zaradi njih. Radovednim očem se očarljivo smehljajo.

- No, jaz ne bi želela dolgo ostati med toliko moškimi - pravi smeje gospa Bogatireva Kuratovu.

- Mislim, da tudi oni bi želeli vašega dolgega bivanja - in Kuratov se smeje svoji šali.

- Hvala za kompliment. Vi, vi, tako mladostno staro srce! - Ampak trenutek kasneje se že prijazno nasmehne gospodu Kuratovu.

Skupina esperantistov (o, zelo veliko jih je!) stoji pred kavarno. Pojejo esperantsko himno po novi melodiji. Eden od njih pozdravi goste. Gostje niso samo iz Nikolsk Ussuriyska. Prisoten je polkovnik češke legije, francoski somišljenik, dva angleška in en ameriški vojak. Potem gostje in gostitelji gredo v kavarno.

Preprosta vojaška soba z dvema dolgima mizama, štirimi klopmi, nekaj stoli. Ne more vsak imeti sedeža. Ni važno! Na zidovih je stenčas. Na njem z velikimi črkami novice v esperantskem gibanju. Tudi zelena zastava in razne slike visijo na zidovih. Na mizi ležijo razni esperantski časopisi, ki jih gospod Vonago podari skupini vsak mesec. Najbolj zanimiva stvar je "Zelena zvezda", ki sploh ni zvezda, ampak mesečna revija vojnih ujetnikov. Najboljši esperantisti v ujetniškem taborišču ga urejajo, pišejo, okrasijo s podobami le v enem izvodu. Te številke revije bodo zanimivi predmeti esperantskega muzeja, če bo prišel čas, ko bo esperantsko gibanje imelo tudi mednarodni muzej.

Tudi esperantske knjige so, ampak gredo iz roke v roko. Prvo izvirno delo Julio Baghya "On in ona" je že čisto umazano, listi padajo iz njega. Nemški esperantisti imajo dobre slovarje, učbenike. Madžari, ki ne znajo nemškega jezika, uporabljajo slovar, ki ga je gornji pisec sestavil in z roko napisal zanje. Ta je v dveh izvodih. Enega od obeh ima kot prijateljsko darilo, Sárosi, njegov najboljši bratski prijatelj.

Dum la gaja babilo la kelneroj (nu, ne veraj; unu estas gimnazia profesoro hejme) alportas kafon kun kukoj. La kafo estas en tasoj, kiujn la militkaptitoj faris el ladaj skatoloj do konservaĵoj. Sed la kafo estas vera kaj ne tia, kian la militkaptitoj faris el bruna pano super forta fajro en la rusaj kazernoj. La humoro estas vere tre korkaresa.

- Gesamideanoj, dekkvin diversaj nacioj sidas kune en paca harmonio ĉi tie - diras la japana kapitano Oba. - Ĉu ne estas bele, ĉu ne estas esperdone?

- Ho, jes! Vivu Esperanto! - krias la tuta societo.

- Malgranda insulo. La insulo de la Espero en la oceano de la homa malespero - diras Jozefo Mihalik, la hungaro.

- Sed de tiaj malgrandaj insuloj nova forto kaj freŝa energio iros por labori post la fino de la milito - diras Zinner, la aŭstro.

- Ni estas la praktikaj pacifistoj, kiuj ne nur deziras la pacon, sed laboras por ĝi - diras la franca samideano.

- Per amo, per vera homamo ni deziras fari harmonian kunlaboron inter la nacioj - aldonas la ĉeĥa kolonelo.

Kaj ĉiu aldonas unu frazon, kiu fine faras laborprogramon por la proksima paca tempo. Ŝaroŝi kantas kelkajn el siaj belaj melodioj, kiujn li komponis por la versoj de J. B.

La maljuna Kuratov per kortuŝaj vortoj dankas al la militkaptitoj pro tiu bela tago, kiun ili faris por la junaj esperantistoj kaj por li, kiu baldaŭ devos doni la standardon al pli fortaj manoj. Ĉe la fino la maljuna poŝtoficisto levas sian dekstran kriplan manon kaj solene petas:

- Gesamideanoj, fratoj, fratinoj en la homa familio, ni donu nian honoran vorton, ke per vera kaj paca kulturlaboro ni malhelpos tion, kio faras el la homoj ŝakalojn. Ĉiu laŭ siaj povo kaj talento laboru por vera homa kompreno, por la paca evoluo. Mi restos ĝis la lasta minuto sub la verda standardo.

La momento estas solene kortuŝa. En la unuanima respondo de tiom da soldatoj, kiuj rigardis ne unufoje al la vizaĝo de la Morto kaj kiuj dum tiom da jaroj senpove suferas, nun parolas dolore dolĉa sento: la amo al la tuta homaro.

Med veselim klepetom natakarji (no, ne pravi: eden je doma gimnazijski profesor) prinesejo kavo s pecivom. Kava je v skodelicah, ki jih zaporniki izdelajo iz pločevink. Ampak kava je resnična in ne tista, ki jo vojni ujetniki delajo v ruskih vojašnicah iz črnega kruha nad močnim ognjem. Razpoloženje je res zelo prisrčno.

Somišljeniki in somišljenice, petnajst različnih narodov, sedijo tukaj v mirni harmoniji – reče japonski kapitan Oba – Ali ni lepo, ali to ne daje upanja?

- Oh, ja! Naj živi esperanto! – vpije celotna družba.

- Majhen otok. Otok upanja v oceanu človeškega obupa - reče Josef Mihalik, Madžar.

- Toda od takih majhnih otokov bo šla nova moč in sveža energija delati po koncu vojne - reče Zinner, Avstrijec.

- Smo praktični mirovniki, ki si ne le želijo miru, ampak delajo za to - pravi francoski somišljenik.

- Z ljubeznijo, z resnično ljubeznijo do človeka, si želimo narediti usklajeno sodelovanje med narodi - doda češki polkovnik.

In vsak doda en stavek, ki jna koncu naredi delovni program za bližnji mirni čas. Sárosi zapoje nekaj njegovih lepih melodij, ki jih je napisal na verze J.B.

Stari Kuratov se s prisrčnimi besedami zahvali vojnim  ujetnikom za ta lep dan, ki so ga naredili za mlade esperantiste, in zanj, ki bo kmalu moral dati prapor v močnejše roke. Ob koncu stari poštni uradnik dvigne svojo desno pohabljeno roko in slovesno zaprosi:

- Somišljeniki in somišljenice, bratje, sestre človeške družine, dajmo svojo častno besedo, da bomo z resničnim in mirnim kulturnim delom preprečili to, kar naredi iz ljudi šakale. Vsak naj po svojih močeh in talentu dela za resnično človeško razumevanje, za miren razvoj. Jaz bom ostal do zadnjega trenutka pod zelenim praporjem.

Trenutek je slovesno ganljiv. V soglasnem odzivu toliko vojakov, ki so gledali ne enkrat v obraz smrti in so toliko let nemočno trpeli, zdaj govori boleče sladek občutek: ljubezen do vsega človeštva.

- Ni restos fidelaj! Ni laboros! Vivu nia lingvo kaj la memoro de nia Majstro!

Kaj denove eksonas la himno, sed kiel?! La koroj kantas en la vortoj.

- Ho, ĉio, ĉio estas tiel bela, tiel bona, ke mi ne povos longe elteni sen ploro - diras sinjorino Bogatireva - kaj vi, sinjoro Kuratov, vi estas junega maljuna koro.

- Nu, nu, vi denove komplimentas.

- Ne! Tio ne estas komplimento.

En tiu momento unu el la mastroj kun telero da kukoj iras al sinjorino Bogatireva.

- Bonvolu preni, sinjorino. Bonegaj kukoj. La ĉefkuiristo de la oficira kuirejo faris ilin.

- Ho, volonte! Mi havas apetiton por ĝi.

- Sinjorino Bogatireva ĉiam havas apetiton kaj proponon.

- Vere, nun mi rememoras, ke mi volis proponi, se estus eble, montru al ni la ĉambrojn, kie vi, la militkaptitoj loĝas. Mi neniam vidis kazernon interne, nur ekstere.

- Nu, kion mi diris? Proponon ŝi ĉiam havas.

- Volonte kaj tre facile ni povos realigi vian deziron. Estis en la programo, ke post la kafeja kunveno ni montros al la gastoj la internon de la kazernoj kaj ni vizitos ankaŭ la hospitalan domon, kie unu el niaj tre bonaj samideanoj nun kuŝas malsana.

- Ĉu li estas grave malsana?

- Verdire, ni ne havas multe da espero pri lia reiro al la hejmlando.

- Ho. Ia malfeliĉa homo! Ĉu ni ĉiuj vizitos lin?

- Nur tiu, kiu deziros. Tiu vizito certe tre ĝojigos lin.

- Mi tre volus viziti lin - diras Kuratov.

- Kaj ankaŭ mi - aldonas sinjorino Bogatireva.

Post nelonga tempo la gastoj levas sin. En bona humoro ili foriras el la kafejo por rigardi la internon de la kazernoj. La sinjorinoj malĝojas pro tio, kion ili vidas, sed Nadai pensas pri la subteraj malpuraj kazernoj en Tockoe, kie dum unu vintro pli ol okmil militkaptitoj mortis el deknaŭmil kaj iliaj kadavroj sen enterigo staris longajn monatojn en la frosto ekster la kazernoj. Li vidas ĉi tie purecon kaj bonfarton. Vere, la japanoj home zorgas pri siaj militkaptitoj, kiujn ili transprenis de la rusoj.

La vizito en la hospitalo estas mallonga. La malsanulo ĝojas. Li premas forte la manon de ĉiu. Kun granda espero li parolas pri tio, ke post sia hejmeniro li laboros nur por Esperanto, ĉar la plej belajn tagojn kaj sentojn en la vivo li povas danki nur al tiu ĉi lingvo kaj al la bonaj gesamideanoj. Li parolas multe, multe, pri la Vivo, sed en lia rigardo, sur lia pala vizaĝo jam estas la antaŭsignoj de la proksima fino. Ĉiu parolas al la malsanulo, nun sinjoro Kuratov restas muta. Liaj okuloj direktiĝas al tre malproksima bildo. Li forte premas la manon de la malsanulo kaj rapide forlasas la ĉambron.

- Ostali bomo zvesti! Delali bomo! Naj živi naš jezik in spomin na našega mojstra!

In spet zazveni himna, toda kakšna?! Srca pojejo v besedah.

- Oh, vse, vse je tako lepo, tako dobro, da ne bom mogla dolgo zdržati brez solz - reče gospa Bogatireva - in vi, gospod Kuratov, ste zelo mlado staro srce.

- No, no, spet hvalite.

- Ne! To ni kompliment.

V tem trenutku je eden od gostiteljev s krožnikom peciva gre h gospe Bogatirevi.

- Prosim, vzemite, gospa. Odlično pecivo. Šef oficirske kuhinje ga je pripravil.

- Oh, z veseljem! Imam tek za to.

- Gospa Bogatireva ima vedno apetit in kak predlog.

- Res, zdaj se spomnim, da sem želela predlagati, če bi bilo mogoče, nam pokažite sobe, kjer vi, ujetniki živite. Nikoli nisem videla vojašnice znotraj, samo zunaj.

- No, kaj sem rekel? Vedno ima kak predlog.

- Radi in zlahka bomo lahko uresničili vašo željo. V programu je bilo, da bomo po srečanju v kavarni pokazali gostom notranjost vojašnice in obiskali bomo tudi bolnišnico, kjer eden od naših zelo dobrih somišljenikov zdaj leži bolan.

- Ali je hudo bolan?

- Pravzaprav nimamo veliko upanja za njegovo vrnitev v domovino.

- Oh. Nesrečnež! Ali ga bomo vsi obiskali?

- Samo tisti, ki bodo želeli. Ta obisk ga bo zagotovo zelo razveselil.

- Zelo si želim, da bi ga obiskal - pravi Kuratov.

- In tudi jaz - doda gospa Bogatireva.

Po kratkem času se gostje dvignejo. Dobro razpoloženi zapustijo kavarno za ogled notranjosti vojašnice. Gospe so zelo nesrečne zaradi tega, kar so videle, toda Nadai razmišlja o podzemnih umazanih vojašnicah v Tockoe, kjer je v eni zimi umrlo več ko osem tisoč zapornikov od devetnajst tisoč in njihova trupla so brez pokopa ležali dolge mesece zunaj v mrazu pred vojašnico. Vidi tukajšno čistočo in dobro počutje. Pravzaprav, Japonci po domače skrbijo za svoje zapornike, ki so jih prevzeli od Rusov.

Obisk v bolnišnici je kratek. Bolnik je vesel. Vsakemu je močno stisnil roko. Z velikim upanjem govori o tem, da bo po prispetju domov delal samo za esperanto, ker se za najlepše dni in občutke v življenju lahko zahvali samo temu jeziku in dobrim somišljenikom. Govori veliko, veliko o življenju, toda v njegovem pogledu, na njegovem bledem obrazu so že znamenja bližnjega konca. Vsak govori z bolnikom, samo gospod Kuratov molči. Njegove oči so usmerjene v zelo oddaljeno sliko. Močno stisne roko bolnika in hitro zapustil sobo.

Antaŭ la hospitalo la du aŭtomobiloj jam atendas la gastojn por veturigi ilin al la urbo. La adiaŭo estas pli intima, pli amika ol la alveno. Sinjorino Bogatireva invitas ilin al Nikolsk Ussurijsk. La militkaptitoj dankas, sed ili dezirus ne havi tempon por la vizito. Ĉiuj deziras iri nur al unu loko: al la patra domo en la fora patrolando.

La aŭtomobiloj haltas en la haveno ĉe la bordo. kie la granda japana militŝipo staras. Kapitano Oba petas la tutan societon "esti liaj gastoj". Ĉiuj tre ĝojas. La ŝipo estas interesa. Ĝi ne estas nova. En la rusa--japana milito ĝi estis rusa militŝipo kiun la japanoj subakvigis kaj post la milito ili relevis kaj renovigis.

Pred bolnišnico oba avtomobila že čakata na goste, da jih odpeljeta v mesto. Slovo je bolj intimno, bolj prijazno kakor prihod. Gospa Bogatireva jih povabi v Nikolsk Ussuriysk. Zaporniki se zahvaljujejo, vendar si želijo, da ne bi imeli časa za obisk. Vsi si želijo iti samo v en kraj: v očetovo hišo v daljni domovini.

Avtomobila ustavita v pristanišču na obali, kjer stoji velika japonska vojna ladja. Kapitan Oba prosi celo družbo "biti njegovi gostje". Vsi se zelo veselijo. Ladja je zanimiva. Ni nova. V rusko-japonski vojni je bila ruska vojna ladja, ki so jo Japonci potopili in po vojni dvignili ter obnovili.

En la kapitana kajuto la gastojn denove atendas tablo kun japanaj manĝaĵoj kaj trinkaĵo, kiun la japanoj nomas "saki". Maristoj servas ĉe la tablo. Unue al la viroj, poste al la virinoj. Estas japana etiketo.

Post gaja konversacio, antaŭ la foriro, kapitano Oba prenas skatolon el ŝranketo kaj metas ĝin sur la tablon.

- Gesinjoroj, - li diras - mi vidas, ke vi ne havas esperantajn insignojn. En via urbo vi ne povas aĉeti. Akceptu de mi donacon por via grupo. En la skatolo estas kelkdekaj da belaj verdaj steloj.

- Ni dankas, sinjoro kapitano, sed ni estas nur dekdu.

- Ne grave! Sed vi ne restos tiom. Via grupo estos granda kaj ĝi havos multajn novajn membrojn ... Sinjoro Vonago parolis al mi pri via bela propaganda mateno. La propagando devas havi monon. Akceptu tiun malgrandan sumon por via propaganda kaso. Mi estas ne riĉa oficiro. Pli multe mi ne povas doni, sed tion mi donas bonkore.

Kuratov ne volas akcepti la mondonacon, sed kiam ankaŭ sinjoro Vonago kuraĝigis lin, li dankas en la nomo de la grupo al la kapitano pro lia boneco.

V kapitanovi kabini goste spet čaka miza z japonskimi jedmi in pijačo, ki jo Japonci imenujejo "saki". Mornarji strežejo pri mizi. Najprej moškim, nato ženskam. To je japonska etiketa.

Po veselem pogovoru pred odhodom, kapitan Oba vzame škatlo iz omarice in jo postavi na mizo.

- Gospe in gospodje, - pravi - vidim, da nimate esperantskih značk. V vašem mestu je ne morete kupiti. Sprejmite od mene darilo za vašo skupino. V škatli je nekaj deset lepih zelenih zvezd.

- Zahvaljujemo se vam, gospod kapitan, vendar nas je samo dvanajst.

- Ni važno! A vas ne bo ostalo toliko. Vaša skupina bo velika in boste imeli veliko novih članov ... Gospod Vonago je govoril z mano o vašem lepem propagandnem jutru. Propaganda mora imeti denar. Sprejmite ta majhen znesek za vašo propagandno blagajno. Nisem bogat oficir. Več ne morem dati, vendar to dajem od srca.

Kuratov ne želi sprejeti denarnega darila, toda ko ga tudi gospod Vonago opogumi, se v imenu skupine zahvali kapitanu za njegovo dobroto.

Kapitano Oba jam ne povas forlasi la ŝipon kaj tial ĉe la vespera vagonaro sur la perono diras "ĝis revido"-n nur sinjoroj Vonago kaj lia helpnotario, kiu transdonas grandan pakaĵon al la gastoj.

- La donaco de nia societo al la nova societo en Nikolsk Ussurijsk. Tio estas 35-40 libroj, el kiuj nia biblioteko havis du aŭ pli da ekzempleroj kaj multe da malnovaj gazetoj tre diversaj el la tuta mondo. Ili bone servos en la propagando.

Kapitan Oba ne more zapustiti ladje in zato pri večernem vlaku na peronu rečeta "nasvidenje" le gospoda Vonago in njegov notarski pomočnik, ki prinese velik zavoj za goste.

- Darilo našega društva novemu drustvu v Nikolsk Ussurijsku. To je 35-40 knjig, izmed katerih je imela naša knjižnica dva ali več izvodov, in veliko starih časopisov zelo različnih iz vsega sveta. Dobro vam bodo služili pri propagandi.

La vagonaro ekiras. Du verdaj standardetoj (unu sur la perono, la alia el la fenestro de kupeo) salutas adiaŭe unu la alian. La vagonaro kuras, kuregas. Eĉ la lampoj de la urbo jam estas for. La vagonaro kuras, kuregas, sed la membroj de la malgranda ekskurso havas varman lumon en la koro kaj en tiu lumo ili revidas la karajn vizaĝojn, kiujn ili vidis la unuan kaj eble la lastan fojon en la vivo.

Vlak krene. Dve zeleni zastavici (ena na peronu, druga na oknu kupeja) pozdravljata v slovo druga drugo. Vlak pelje, drvi. Celo luči mesta so že izginile. Vlak pelje, drvi, ampak udeleženci majhnega izleta imajo toplo   svetlobo v srcu in v tej luči ponovno vidijo drage obraze, ki so jih videli prvič in morda zadnjič v življenju.

En la duonlumo de la kupeo Marja prenas la manon de Nadai kaj kisas ĝin. Nadai nekomprene kaj kun granda embaraso rigardas al ŝi.

- Kion vi faras? Vere mi ...

- Ankaŭ mi volis danki al vi pro la donaco.

- Sed mi donacis al vi nenion kaj se eĉ mi donacus ...

Jes, vi donacis multon al mi. Vi instruis al mi tiun ĉi lingvon, vi instruis senti profunde ĝian spiriton kaj vi donacis al mi kredon ...

- Sed Marja, ne estu tiel infana!

- Ĉu infana? Mi estas tre virina kaj mi devas havi tiun kredon, kiun vi ĉiuj havas. Pensu, amiko, pri tio, ke mi havas kvar gefratojn ... kvar gefratojn malgrandajn kaj tre malsanan patrinon kaj pensu pri la maro ... pri tiu maro, kiu disigos nin por ĉiam ... jes ... por ĉiam.

- Ho, Marja ...

- Silentu! ... Mi ne estos malgaja. Ni havas saman vojon, saman senton ... kaj ne forgesu vian ... vian stultan lernantinon.

- Ne, ne, Marja! Neniam!

- Neniam ... neniam ... neniam ...

Kaj la vagonaro kuras, kuregas en la nokto.

V poltemi kupeja Marja vzame roko Nadaia in jo poljubi. Nadai jo gleda nerazumevajoče in jo z veliko stisko pogleda.

- Kaj počneš? Resnično, jaz ...

- Tudi jaz sem se ti zahvalila za dar.

- Ampak nisem ti dal ničesar in tudi če bi daroval ...

Ja, dal si mi veliko. Učil si me tega jezika, učil si me globoko čutiti njegovega duha in mi dal vero ...

- Toda, Marja, ne bodi tako otroška!

- Otročja? Zelo sem ženska in moram imeti to vero, ki jo imate vsi. Mislim, prijatelj, na to, da imam štiri brate in sestre ... štiri majhne brate in sestre in zelo bolno mater in misli na morje ... o tem morju, ki naju bo ločilo za vedno ... da ... za vedno.

- Oh, Marja ...

- Molči! ... Ne bom žalostna. Imava isto pot, enako čustvo ... in ne pozabi tvojo... tvojo neumno učenko.

- Ne, ne, Marja! Nikoli!

- Nikoli ... nikoli ... nikoli ...

In vozi vlak, drvi v noč.

Ĉapitro 8: Fabelo de Iĉio Pang

8. poglavje: Zgodba Ičio Panga

La vizito en Vladivostok, la ofta rakontado pri ĝi plifortigis la volon de la membroj, pligrandigis la entuziasmon, donis bonajn ideojn por fari la kunvenojn pli amuzaj, pli agrablaj. Vere, la dimanĉaj matenoj montras progreson. La membroj deklamas poemojn, rakontas anekdotojn, prezentas dialogojn el teatraĵoj kaj ili kune kantas. Nadai portis kelkajn melodiojn kun si el Vladivostok. La juna societo havas eĉ propran grupan kanton: "Nova Sento, salutas kore vin ni kune ..."

La dimanĉaj kunvenoj donas ĉiam novan laboron al la fantazio de Iĉio Pang. Li ŝategas tiujn amuze instruajn kunvenojn. Antaŭ nelonge Nadai deklamis poemon, kiun tradukis lia samlandano d-ro K. Kalocsay el la hungara lingvo. Tiu poemo aperis en granda esperanta gazeto kaj ties unu ekzempleron Nadai trovis sur la tablo de la "Esperantista Kafejo" en Pervaja Rjeĉka. Iĉio tre interesiĝas pri poemoj kaj li vere ĝojis, kiam Nadai entuziasme parolis pri tiu poemo, pri la poeziaj reguloj kaj pri la diversaj formoj de la sentesprimado kaj pri la nova poeta talentulo, kiu jam nun majstre povas uzi la lingvon.

Obisk v Vladivostoku, pogosto pripovedovanje o njem, je okrepil voljo članov, povečal navdušenje, dal je dobre ideje, kako narediti shode bolj zabavne, bolj prijetne. V resnici, nedeljska jutra kažejo napredek. Člani deklamirajo pesmi, pripovedujejo anekdote, predstavijo dialoge dram in skupaj pojejo. Nadai je prinesel nekaj pesmi s seboj iz Vladivostoka. Mlado društvo ima celo svojo lastno skupno pesem: "Novo občutje, pozdravljamo te prisrčno skupaj ..."

Nedeljska srečanja dajo vedno novo delo domišljiji Ičio Panga. Obožuje ta zabavna izobraževalna srečanja. Pred kratkim je Nadai recitiral pesem, ki jo je prevedel njegov rojak, dr K. Kalocsay iz madžarskega jezika. Ta pesem je izšla v veliki esperantski reviji, in en izvod je Nadai našel na mizi "Esperantske kavarne" v Pervaji Rječki. Ičio se zelo zanima za pesmi in je res vesel, ko je Nadai navdušeno govoril o tej pesmi, o pesniških pravilih in o raznih oblikah izražanja čustev in o novem pesniškem talentu, ki bi že zdaj lahko mojstrsko uporabljal jezik.

- La lingvo estas muzika instrumento de la homaj sentoj - diris Nadai. - La perfekteco de la lingvo dependas de la artista perfekteco de ĝiaj uzantoj. Ĉion oni povas esprimi per nia lingvo, sed ne ĉiu povas uzi egale arte la muzikan instrumenton. En Esperanto la vortoj havas sentmuzikon same, kiel en la aliaj lingvoj, ĉar homaj sentoj nutras ĝian lingvan evoluon.

Iĉio Pang ĉiam volonte rememoris pri la instruoj de Nadai, kaj li klopodis ankaŭ praktiki ĝin. "Ĉion oni povas esprimi per nia lingvo." Ĉu vere? Veki sentojn, semi pensojn, pentri bildojn. Ĉu ankaŭ imiti diversajn sonojn? Iĉio Pang pensas pri tio, kiam li aŭdas la muzikon kaj kantadon de la ĉinaj aktoroj en la apuda teatro. Li komencas kanti kun la aktoroj kaj zorge serĉas la sonimitajn vortojn en la lingvo. La strangaj ĉinaj sonoj iom post iom havas formon en la nova lingvo. La eksperimenta ludo amuzas lin.

Petro Koluŝ sidas ĉe la tablo en la ĉina komercejo, sed li ne atentas sian junan amikon. Li havas agrablan laboron: instrui Sunfloron pri la lingvo. Ŝi ne havas la talenton de sia frato, tamen ŝia entuziasmo ne estas malpli ol la lia. Kiam la "Amiko" parolas, ŝi tre atente aŭskultas lin, sed hodiaŭ petola penso forprenas ŝian atenton. La Amiko sidas sur barelo de sekaj marfiŝoj, ŝi staras apud li kaj ili ambaŭ estas egale altaj. Jes, egale altaj. La du kapoj estas tiel proksimaj unu al la alia! Ŝi nevole ekridas.

- Ĉu vi ne atentas, Sunfloro?

- Sunflolo atentas.

- Bone! Legu denove la frazon!

- Jes ... - ŝi longe serĉas per la okuloj kaj per fingreto, sed ŝi ne trovas la frazon. - Mi ne scias. Kie?

- Kion mi diris? Vi ne atentis.

- Amiko kolelas?

- Ne! Mi ne koleras ... kaj lernu jam tiun malfeliĉan sonon "r". Ankaŭ Iĉio lernis ĝin.

- Amiko kolelllas.

- Amiko ne kolerrras - kaj Kaluŝ bonkore ekridas, prenas ŝian maneton. Ho, kiel malgranda ĝi estas. Ŝiajn du manetojn li povus kaŝi en unu sia mano. Li dezirus diri belan komplimenton, kiam io neordinara, io stranga haltigas la belan frazon. La manplato de Sunfloro estas tute ruĝa.

- Kio estas tio? - li demandas.

- Manplato.

- Mi scias. Sed kial ĝi estas tiel ruĝa?

- Sunflolo falis ĝin luĝa pel papelo luĝa.

- Sed kial, Sunfloro, vi faris ĝin ruĝa?

- Sunflolo voli viziti teatlo. Eleganta ĉina vilino falas manplato luĝa. Jes.

- Jezik je glasbilo človeških čustev - je dejal Nadai. - Popolnost jezika je odvisna od umetniške popolnosti njegovih uporabnikov. Vse lahko izrazimo z našim jezikom, vendar vsi ne morejo uporabljati enako vrsto glasbil. V esperantu imajo besede čustveni ton, tako ko v drugih jezikih, saj človeška čustva hranijo njegov jezikovni razvoj.

Ičio Pang se je vedno rad spomnil naukov Nadaia, in si je prizadevač, da bi jih uporabil. "Vse se da izraziti z našim jezikom." Ali res? Prebuditi čustva, zasejati misli, naslikati podobe. Ali tudi posnemati razne zvoke? Ičio Pang razmišlja o tem, ko sliši glasbo in petje kitajskih igralcev v bližnjem gledališču. Začne prepevati z igralci in skrbno išče enako zveneče besede v jeziku. Čudni kitajski zvoki postopoma dobivajo podobo v novem jeziku. Eksperimentalna igra ga zabava.

Peter Koluš sedi pri mizi v kitajski trgovini, vendar ni pozoren na svojega mladega prijatelja. Ima lepo delo: poučevanje Sončnice o jeziku. Ona nima talenta svojega brata, vendar njeno navdušenje ni manjše od njegovega. Ko "prijatelj" govori, ga zelo pozorno posluša, danes ji nagajiva misel jemlje pozornost. Prijatelj sedi na sodu suhih morskih rib, ona stoji poleg njega in oba sta enako visoka. Da, enako visoka. Obe glavi sta tako blizu skupaj! Nehote se zasmeje.

- Ali ne pazite, Sončnica?

- Sončnica pazi.

- Dobro! Preberite stavek še enkrat!

- Ja ... - ona dolgo išče z očmi in prstkom, vendar ne najde stavka. - Ne vem. Kje ?

- Kot sem rekel? Niste pazili.

- Plijatelj se jezi?

- Ne! Ne jezim se ... in naučite se že tega nesrečnega zvoka "r". Tudi Iĉio se ga je naučil.

- Plijatelj se jezi.

- Prijatelj se ne jezi - in Kaluš se prisrčno zasmeje, prime njeno ročico. Oh, kako majhna je. Obe njeni ročici lahko skrije v eni svoji. Želi ji povedati lep kompliment, ko nekaj nenavadnega, nekaj čudnega ustavi lepi stavek. Dlan Sončnice je cela rdeča.

- Kaj je to? - vpraša.

- Dlan.

- Vem. Toda zakaj je tako rdeča?

- Sončnica jo je naredila z rdečim papirjem.

- Ampak zakaj, Sončnica, ste jo naredili rdečo?

- Sončnica je želela obiskati gledališče. Elegantne kitajske ženske naredijo dlan rdečo. Ja.

- Ho, tiel malbeligi vian belan maneton! Malsaĝe! Sunfloro rigardas jen al Koluŝ, jen al siaj manplatoj. Post momentoj ŝi malgaje demandas:

- Ĉu al Amiko ne plaĉas luĝa manplato de Sunflolo?

- Ne tre - respondas li sincere - sed tio estas ĉina etiketo.

Ili daŭrigas la lernadon, sed la atento de Sunfloro estas for kaj Koluŝ baldaŭ liberigas ŝin. Ŝi retiriĝas en la alian ĉambron. Iĉio Pang ankoraŭ staras ĉe la fenestro kaj ĉiam kantas ian strangan melodion.

- Iĉio, ĉu vi deziras fariĝi kantisto en la teatro?

- Atendu! ... pomp pomp pomp ĉin ĉin pomp aoio ieao sise sosi ... Atendu, tuj mi estos preta, Amiko - kaj li kantas plu.

- Mi ne komprenas.

- Negrave! Tuj mi estos preta.

- Nu, tiu "tuj" ankoraŭ alvenis post kvarona horo, sed tiam Iĉio Pang ĝaje ekkrias.

- Oh, tako skaziti vašo lepo ročico! Neumno! Sončnica gleda zdaj Koluša, zdaj svoje dlani. Po nekaj trenutkih žalostno vpraša:

- Ali prijatelj ne mara rdečih dlani Sončnice?

- Ne preveč -pošteno odgovori - vendar to je kitajski običaj.

Nadaljujeta učenje, toda pozornosti Sončnice ni več. Koluš ji kmalu oprosti. Ona se umakne v drugo sobo. Ičio Pang še vedno stoji ob oknu in vedno poje neko čudno melodijo.

- Ičio, ali želiš postati pevec v gledališču?

- Počakaj! ... pomp pomp pomp ĉin ĉin pomp aoio ieao sise sosi ... Počakaj, takoj bom pripravljen, Prijatelj - in on še poje.

- Ne razumem.

- Ni važno! Takoj bom pripravljen.

- No, ta "takoj" je prišel čez četrt ure, toda potem Ičio Pang veselo vzklikne.

- Aŭskultu, Amiko! - Li komencas prezenti sian kreaĵon. Li kantas la tutan versaĵon laŭ ĉina melodio.

- Poslušaj, Prijatelj! – Začne predstavljati svojo stvaritev. Poje vse verze po kitajski melodiji.

- Nu, kiel plaĉis al vi, Amiko?

- Nu, interesa ĉina kanto ĝi estis, sed eĉ unu vorton mi ne komprenis.

- Ĉu vere ne? - kaj Iĉio Pang ridas laŭte kaj longe. - Mi kantis espenantlingve.

- No, kako ti je všeč, Prijatelj?

- No, bila je zanimiva kitajska pesem, toda niti ene besede nisem razumel.

- Ali res ne? - Ičio Pang se smeje glasno in dolgo. – Pel sem v esperantu.

- Ĉu?

- Jes! Mi imitis la sonojn de la ĉinaj lingvo kaj muziko per Esperanto. Via nekompreno montras, ke nia instruisto estas prava. Per nia lingvo oni povas fari ĉion. Mi donis iluzion al vi pri tio, pri kio mi volis: pri la ĉina lingvo.

- Res?

- Da! Posnemal sem zvoke kitajskega jezika in glasbe v esperantu. Tvoje nerazumevanje kaže, da ima naš učitelj prav. Z našim jezikom se lahko naredi vse. Dal sem ti iluzijo o tem, kar sem hotel: o kitajskem jeziku.

En tiu momento revenas Sunfloro kaj senvorte haltas antaŭ Koluŝ. Ŝi longe rigardas al liaj okuloj, poste subite ŝi montras siajn manplatojn al li.

- Ĉu al Amiko plaĉas tiel?

La manplatoj estas tute puraj. Ŝi forigis la ruĝan koloron de ili. Koluŝ sentas, kvazaŭ tiuj manetoj nun karesus lian koron.

- Kisinde belaj ili estas nun, Sunfloro - li diras. - Ili - similas ... ili similas ... eh, mi ne estas poeto, sed mi diras al vi, ke ili estas tre belaj ... Tamen mi pensas, ke vi estas ĉinino kaj en la teatro la aliaj ĉininoj same ...

- Nun mi ne pensas pli ili.

- Sed vi devus pensi pri ili.

- Ĉu Amiko venos en la teatlo?

- Mi ne komprenas la teatraĵon en via teatro. Foje mi estis tie kun nia amiko Nadai. Ankaŭ li komprenis nenion.

- Venu, Amiko! Mi dilos al vi, kio signifas la ludo de la aktoloj.

Iĉio Pang, kiu ĝis nun staris flanke kaj rigardis la Amikon kaj sian fratinon, subite aliĝas al la peto de Sunfloro.

- Venu, Amiko! Por faciligi la aferon al vi mi rakontos jam nun la enhavon de la teatraĵo.

- Venu! Sunflolo dezilas, ke la Amiko venu. - Ŝia mano karese tuŝas la bruston de Koluŝ.

- Nu, bone! Sed la enhavon ...

- Tuj mi rakontos al vi. Eksidu ambaŭ! Ni havas tempon.

Koluŝ eksidas sur la barelon. Sunfloro eksidas sur la tablon. Iĉio Pang prenas lokon por si sur malalta seĝeto. Li longe pensadas, kelkfoje rigardas al ili.

V tem trenutku se vrne Sončnica in se brez besed postavi pred Koluša. Dolgo ga gleda v oči, nato mu hitro pokaže svoje dlani.

- Ali je Prijatelju tako všeč?

Dlani so popolnoma čiste. Odstranila je rdečo barvo z njih. Koluš čuti, kakor da bi ti ročici zdaj pobožali njegovo srce.

- Za poljubit lepi sta sedaj, Sončnica – reče on. – Podobni sta … podobni sta ... eh, nisem pesnik, ampak povem vam, da sta zelo lepi ... Ampak mislim, da ste Kitajka in v gledališču drugi Kitajci enako …

- Sedaj ne mislim nanje.

- Toda morali bi misliti nanje.

- Ali bo Plijatelj plišel v gledališče?

- Ne razumem predstave v vašem gledališču. Nekoč sem bil tam s prijateljem Nadaiem. Tudi on ni ničesar razumel.

- Plidi, Plijatelj! Povedala ti bom, kaj pomeni igla iglalcev.

Ičio Pang, ki je do sedaj stal ob strani in je gledal prijatelja in svojo sestro, se nenadoma pridruži prošnji Sončnice.

- Pridi, Prijatelj! Za olajšanje zadeve zate, ti bom že sedaj povedal vsebino igre.

- Plidi! Sončnica želi, da Plijatelj plide. - njena roka se nežno dotakne Koluševih prsi.

- No, dobro! Toda vsebino ...

- Takoj ti bom povedal. Sedita oba! Imamo čas.

Koluš sede na sod. Sončnica se usede na mizo. Ičio Pang najde mesto zase na nizkem stolčku. Dolgo premišljuje, včasih ju pogleda.

- Amiko, vi devas scii, ke niaj teatraĵoj ofte havas pli ol cent aktojn kaj oni ludas ilin dum semajnoj. Mi ne scias, kiu parto estos hodiaŭ tial mi rakontos la fabelon de la tuta teatraĵo. Eŭropanoj malofte komprenas nian arton, ĉar ĝi estas plena de simboloj. Do, aŭskultu!

Antaŭ multaj cent jaroj vivis princidino. La princidino de fabelo ĉiam estas belega. Nia princidino ne apartenis al la belulinoj. Kripla ŝi ne estis, sed centoble plibela knabino troviĝis eĉ en la dometo de la plej simpla kamparano. La princidino ne sciis pri tio.

- Prijatelj, moraš vedeti, da imajo naše predstave pogosto več ko sto dejanj in jih igrajo nekaj tednov. Ne vem, kateri del bo danes, zato bom pripovedoval zgodbo celotne predstave. Evropejci redko razumejo našo umetnost, ker je polna simbolov. Torej, poslušaj!

Pred več sto leti je živela princesa. Princesa v zgodbi je vedno lepa. Naša princesa ni sodila med lepotice. Ni bila pohabljena, ampak stokrat lepše dekle bi našli celo v hišici najbolj preprostega kmeta. Princesa tega ni vedela.

Ŝiaj haroj estis nek nigraj, nek brunaj, sed sunblondaj. La kombistino de la princidino diris al siaj koleginoj: "Ŝiaj haroj similas al la lino kaj estas tiel akraj, ke ili vundas miajn fingrojn." La kombistino havis tre delikatajn fingretojn.

Njeni lasje niso bili niti črni niti rjavi, ampak sončno rumeni. Princesina spletična je rekla svojim kolegicam: "Njeni lasje so podobni lanu in tako ostri, da ranijo moje prste." Spletična je imela zelo občutljive prstke.

Ŝiaj okuloj estis rondaj kaj markoloraj. Tiaj strangaj okuloj ne decas al vera ĉina princidino. Ŝia nazo estis iom tro pinta, ŝia buŝo iom tro larĝa, ŝiaj vangoj iom tro ruĝaj kaj ŝia haŭto iom tro rozkolora por vidi en ŝi ĉinan belulinon. Nu, ŝi neniel taŭgis por la gusto de la ĉinaj princidoj, kiuj de tempo al tempo venis al la palaco de ŝia patro.

La maljuna princo multe malĝojis. Li ne povis kompreni, kial la dioj tiel severe punas lin. Li ĉiam estis pia. Li ne forprenis pli de la popolo ol la antaŭaj princoj, kaj li ne senkapigis pli el sia servistaro ol la antaŭaj mastroj kaj tamen... Jes, la dioj koleras je li. Sed ankaŭ li ekkoleris je ili. Li decidis korekti la fuŝlaboron de la kapricaj dioj.

Li kunvokis la plej famajn magiistojn de la lando, li akceptis la plej lertajn majstrojn de la plibeliga arto el malproksimaj landoj. Nokte kaj tage kun siaj mandarenoj kaj pastroj li cerbumis, legis dikajn skribaĵojn el antikvaj tempoj. La magiistoj kaj plibeligistoj venis, eksperimentis, poste ili konfesis, ke ilia arto estas sen pova. La mandarenoj kaj saĝuloj konstatis, ke la antikvaj skribaĵoj scias pri nenio simila al la afero de la princidino.

Sed la princidino sciis nenion pri sia malbeleco. Eĉ kontraŭe! Ŝi estis tre fiera pri sia eksterordinara beleco. Kompreneble, ĉar ŝia patro malpermesis paroli pri tio. Li ordonis tuj senkapigi tiun, kiu forgesus pri la etiketa mensogo en ĉeesto de la princidino. Ĉiu homo havis ŝtoneton sub la lango por memorigi sin pri la mortodanĝero.

De mateno ĝis vespero nia princidino rigardis sin en la arĝenta spegulo, en la senmova lageto de la parko. Ŝi pensis, ke la birdoj kantas pri ŝi kaj eĉ la suno pli gaje brilas, kiam ĝi povas vidi ŝin. Ŝi estis feliĉega. Dum ŝia patro sekrete malbenis la diojn, ŝi samtempe dankis ilin pro ilia favoro. Nur tion ŝi ne komprenis, ke princidoj venas, foriras, ĉiu diras belajn komplimentojn, sed neniu el ili deziras edzinigi ŝin.

- Verŝajne mi estas tro bela por veki kuraĝon en ili - ŝi pensis, sed kiam jaro post jaro pasis ŝi komencis malami sian belecon.

Ankaŭ la maljuna princo komprenis, ke batali kontraŭ la dioj estas neeble. Li malgaje pensis pri la sorto de sia sola filino.

Okazis, ke fine la princidino ekveturis per ŝipo. Ĉu por rigardi fremdajn landojn, ĉu por almiliti per sia beleco - edzon, neniu sciis.

Kiam ŝia ŝipo forlasis la propran landon kaj albordiĝis ĉe malproksima urbo, kun sia servistaro ŝi ekiris por promeni. Survoje la homoj haltis kaj rigardis ŝin, balancis la kapon. Baldaŭ diskuris la famo, ke la plej malbela ĉina princidino venis en la landon. Ju pli longe ŝi promenis, des pli multe da homoj akompanis ŝin. La princidino estis tre feliĉa kaj fiera.

- Jen, mia beleco jam almilitas admiron - ŝi diris al sia servistino.

- Jes, via eksterordinara beleco, princidina Moŝto - la servistino komplimentis kaj ŝi sekrete ridis pri ŝia blindeco.

Sur la vojo, inter la homoj staris malgranda ĉarma knabeto. Li ne prenis sian rigardon for de la princidino, kiu rimarkis la infanan miron en liaj okuloj. Ĝi tre plaĉis al ŝi. Kun rideto ŝi paŝis al la knabeto.

- Kial vi rigardas min tiel, infano?

- Ĉar vi estas tiel... ho, kiel malbela vi estas!

La sincereco de la infano paligis la servistaron de la princidino, kiu subite ekkoleris kaj ordonis al unu el siaj soldatoj:

- La knabo impertinente mensogis. Senkapigu lin! La soldato tuj levis sian larĝan glavon, sed la maljuna mandareno, kiu akompanis la princidinon dum ŝia vojaĝo, haltigis lian manon.

Njene oči so bile okrogle in morsko modre. Te tuje oči niso primerne za pravo kitajsko princeso. Njen nos je bil nekako preveč koničast, njena usta nekako preširoka, lica nekako preveč rdeča in njena koža nekako preveč roza, da bi v njej videli kitajsko lepotico. No, nikakor ni bila primerna za okus kitajskih  princev, ki so občasno prišli v palačo njenega očeta.

Stari princ je bil zelo žalosten. Ni mogel razumeti, zakaj ga bogovi tako strogo kaznujejo. Vedno je bil pobožen. Ni vzel ljudem več ko prejšnji princi in ni obglavil več svojih služabnikov ko prejšnji princi in vendar ... Da, bogovi so jezni nanj. Ampak tudi on se je razjezil nanje. Odločil se je popraviti slabo delo muhastih bogov.

Sklical je najbolj znane čarovnike v državi, sprejel je najspretnejše učitelje najlepših umetnosti iz daljnjih dežel. Ponoči in podnevi je s svojimi mandarini in duhovniki premišljeval in prebiral debele spise iz prastarih časov. Čarovniki in olepševalci so prišli, poskušali, kasneje so priznali, da je njihova umetnost nemočna. Mandarini in modreci so ugotovili, da v prastarih spisih ni ničesar podobnega primeru princese.

Vendar princesa ni vedela ničesar o svoji grdoti. Celo nasprotno! Bila je zelo ponosna na svojo izredno lepoto. Seveda, ker je njen oče prepovedal govoriti o tem. Ukazal je takoj obglaviti tistega, ki bi pozabil na vljudnostno laž v prisotnosti princese. Vsak človek je imel kamenček pod jezikom, da bi se spomnil na smrtno nevarnost.

Od jutra do večera se je naša princesa gledala v srebrno ogledalo, v mirno jezerce v parku. Mislila je, da ptice pojejo o njej in tudi sonce bolj veselo sije, ko jo lahko vidi. Bila je zelo srečna. Medtem ko je njen oče na skrivaj preklel bogove, se jim ona istočasno zahvaljuje za njihovo uslugo. Samo tega ni razumela, da princi prihajajo in odhajajo, vsi govorijo lepe komplimente, vendar se nobeden od njih ne želi poročiti z njo

- Najbrž sem preveč lepa, da bi zbudila v njih pogum  - si je mislila, ko je minilo leto za letom, je začela sovražiti svojo lepoto.

Tudi stari princ je razumel, da boj proti bogovom ni mogoč. Žalostno  je razmišljal o usodi svoje edine hčerke.

Zgodilo se je, da se je končno princesa odpeljala z ladjo. Nihče ni vedel ali, da bi videla tuje dežele, ali da bi si s svojo lepoto priborila – moža.

Ko je njena ladja zapustila državo in pristala v oddaljenem mestu, je šla s svojo služkinjo na sprehod. Na poti se ljudje ustavljali in jo gledali zmajajoč z glavami. Kmalu se je raznesla govorica, da je najgrša kitajska princesa prišla v deželo. Dalj kot je hodila, več ljudi jo je spremljalo. Princesa je bila zelo vesela in ponosna.

- Glej, moja lepota si že izbojuje občudovanje - je rekla svoji služkinji.

- Da, vaša izjemna lepota, kraljevo veličanstvo – se ji je poklonila služkinja in se skrivaj smeje njeni slepoti.

Na poti, med ljudmi je stal majhen očarljiv deček. Ni umaknil pogleda s princese, ki je opazila otroško začudenje v njegovih očeh. To ji je bilo zelo všeč. Z nasmeškom je stopila k fantku.

- Zakaj me tako gledaš, fant?

- Ker si tako ... oh, kako grda si!

Iskrenost otroka je poblidela služabnike princese, ki se je takoj razjezila in ukazala enemu svojih vojakov:

- Deček je nesramno ležal. Obglavi ga! Vojak je takoj dvignil svoj široki meč, vendar je stari mandarin, ki je spremljal princeso, ustavil njegovo roko.

- Haltu! Princidina Moŝto, ni estas en fremda lando. Ĉi tie ne via patro, sed alia princo havas la senkapigan rajton.

- Nu, bone! Ni iru al tiu princo, sed la kapon de tiu mensogulo mi deziras havi.

- Stoj! Kraljevo veličanstvo, smo v tuji državi. Tu ne tvoj oče, ampak drug princ ima pravico obglavljati.

- No, dobro! Gremo k temu princu, vendar želim imeti glavo tega lažnivca.

- Princidino, mi petas pardonon por la knabeto. Infano ne scias, kion li diras - parolis la bonkora mandareno.

- Egale! Ni iru tuj al la princo!

- Estus pli bone ne iri, sed reveni al nia ŝipo.

- Mi volas, mi volas, mi volas - kriis la princidino kaj ŝi kolere ekiris.

Kion fari? Ŝi estis princidino kaj la servistaro devis obei al ŝi. La mandareno kondukis la knabeton, kiu apenaŭ komprenis la kaŭzon de la princina kolero. Granda homamaso iris post ili.

La fremda princo, kun etiketo, deca al la altranga gastino, akceptis kaj demandis ŝin pri ŝia deziro.

- Princo, en via lando unu el viaj subuloj ofendis min. Mi deziras lian kapon.

- Kiu ofendis vin, princidino?

- Tiu ĉi impertinenta knabo.

- Kion li faris?

- Li mensogis. Li diris, ke mi estas tiel ... ho, kiel malbela mi estas!

La princo estis maljuna, bonkora kaj tre saĝa. Lia popolo amis lin kaj volonte servis al li. Nun li metis sian manon sur la kapon de la knabeto kaj rigardis al la okuloj de la kolerruĝa princidino.

- Rigardu, princidino, kiel belan kaj saĝan kapeton li havas!

- Egale! Li mensogis kaj ofendis min. Mi volas lian kapon.

La princo iom pensadis kaj poste li instrue respondis.

- Princidino, ĉu vi ne scias, ke la buŝo de infano ĉiam diras la veron?

Pro la nova ofendo la princidino jen paliĝis, jen ruĝiĝis. Ŝi volis krii, bati, sed ŝi estis vera princidino, kiu ne imitas konduton de la servistinoj kaj tial ŝi fiere levis sian kapon.

- Nun mi revenos al mia patro kaj li donos al vi instruon pri la verdiro. Estu milito! Ne unu, sed multajn kapojn mi deziras. Ankaŭ la vian!

La maljuna princo bonkore ridetis kaj kvazaŭ patre rigardis al ŝi.

- Princidino, mi ne diras, ke vi estas malbela. Beleco estas afero de gusto kaj de kutimo. Sed mi diras, ke vi estas maldanka al la mondo. Jes! La mondo per mensogo plidolĉigis vian vivon, forigis tiun doloron de vi, kiun la vero ofte donas al la homoj. Vi povus esti eĉ la plej bela el la belulinoj, sed konon vi ne havas. Mi esperas, ke via patro ne militos pro mensogo kaj se tamen jes, estu milito! Ni defendos la veron, kiun buŝo de infano diris.

- Princesa, prosim odpuščanja za fantka.Otrok ne ve, kaj govori - govori dobrosrčni mandarin.

- Vseeno! Gremo k temu princu!

- Bi bilo bolje ne iti, ampak se vrniti na našo ladjo.

- Hočem, hočem, hočem – ja zavpila princesa in je jezno odšla.

Kaj storiti? Bila je princesa in služabniki so jo morali ubogati. Mandarin je vodil dečka, ki je komaj razumel vzrok princesine jeze. Velika množica ljudi je šla za njimi.

Tuji princ, z vedenjem, dostojnim visoke gostje, jo je sprejel in jo vprašal o njeni želji.

- Princ, v vaši državi me je užalil eden od vaših podložnikov. Hočem njegovo glavo.

- Kdo vas je užalil, princesa?

- Ta nesramni fant.

- Kaj je naredil?

- On je lagal. Rekel je, da sem tako ... oh, kako grda sem!

Princ je bil star, dobrosrčen in zelo moder. Njegovo ljudstvo ga je ljubilo in mu rado služilo. Zdaj je položil roko na fantkovo glavo in pogledal v oči od jeze rdeči princesi.

- Poglej, princesa, kako lepo in pametno glavico ima!

- Vseeno! Lagal je in me užalil. Hočem njegovo glavo.

Princ je malo razmislil in potem je poučno odgovoril.

- Princesa, ali ne veš, da usta otroka vedno govorijo resnico?

Zaradi nove žalitve je princesa pobledela in zardela. Hotela je kričati, udariti, vendar pa je bila resnična princesa, ki ne posnema vedenja služabnic in je ponosno dvignila glavo.

- Zdaj se bom vrnila k mojemu očetu in on vas bo poučil o resnici. Bodi vojna! Ne eno, ampak veliko glav hočem. Tudi vašo!

Stari princ se je dobrosrčno nasmehnil in jo očetovsko pogledal.

- Princesa, ne pravim, da ste grdi. Lepota je stvar okusa in navade. Toda rečem vam, da ste nahvaležni svetu. Ja! Svet je z lažjo osladil vaše življenje, odstranil vašo bolečino, ki jo resnica pogosto daje ljudem. Lahko bi bili najlepši od lepotic, a nimate spoznanja. Upam, da se vaš oče ne bo vojskoval zavoljo laži, in če se vendar bo, naj bo vojna! Branili bomo resnico, ki so jo povedala otroška usta.

La fiera princidino senvorte kun sia servistaro reiris al la ŝipo kaj ek al la hejmo. Kiam ŝia patro eksciis, kio okazis, li fariĝis kolerega. Li prenis sian larĝan glavon kaj tratranĉis la tablon per sola bato, kvazaŭ ĝi estus la korpo de la najbara princo. Kion fari? Estu milito! La soldatoj armis sin, mandarenoj iris kaj revenis inter la du malamikaj princaj palacoj.

Dume la princidino ne montris sin. Ŝi ploris tage, ŝi ploris nokte, ŝi ploregis unu semajnon, sed poste ŝi komprenis, kion la fremda princo diris: "Vi estas maldanka al la mondo, kiu dolĉigis vian vivon per mensogeto pro bonkoreco." Ŝi komprenis kaj hontis pri sia kaprica kolero.

En la lasta momento, kiam la soldatoj jam estis pretaj por iri al la batalo, ŝi kuris al sia patro.

- Patro, kion vi volas fari - ŝi demandis laŭte. Ĉiu povis aŭdi ŝiajn vortojn. - Ĉu militon? Ne faru! Haltigu la marŝon! La dioj ne helpos viajn armilojn, ĉar vi deziras defendi mensogon. Via blinda amo al mi tenis ankaŭ min en longa blindeco. Sed nun mi vidas kaj ... kaj mi ne deziras vivi plu en mensogoj. Mi estas tia, kia min faris la volo de la dioj. Ili scias kial?!

Ŝiaj vortoj tre plaĉis al la mandarenoj, al la soldatoj, al la popolo, sed ne plaĉis al la princo mem, tamen ŝi tiom multe kaj tiel kortuŝe petis lin, ke fine li cedis al ŝi kaj rezignis pri la milito. La soldatoj "vivu"-is, la mandarenoj konstatis, ke ŝi estas la unua saĝa virino, kiun ili vidis en la mondo kaj multaj el la popolo diris, ke ŝi ŝajnis eĉ bela, kiam ŝi tiel kuraĝe parolis.

Ponosna princesa se je brez besed s svojimi služabniki vrnila na ladjo in hajde domov. Ko je njen oče izvedel, kaj se je zgodilo, se je razjezil. Vzel je svoj široki meč in presekal mizo z enim samim udarcem, ko da bi bilo telo sosednjega princa. Kaj storiti? Naj bo vojna! Vojaki so se oborožili, mandarini hodijo med palačama obeh sovražnih princev.

Medtem se princesa ni pokazala. Jokala je podnevi, jokala je ponoči, jokala je cel teden, potem pa je razumela, kaj ji je povedal tuji princ, "Vi ste nehvaležni svetu, ki je s prijazno lažjo osladil vaše življenje." Razumela je in se sramovala svojega muhastega srda.

V zadnjem trenutku, ko so bili vojaki že pripravljeni, da gredo v boj, je stekla k svojemu očetu.

- Oče, kaj želite storiti - je vprašala glasno. Vsi so lahko slišali njene besede. – Iti v vojno? Ne stori tega! Ustavi pohod! Bogovi ne bodo pomagali tvojemu orožju, ker hočeš braniti laž. Tvoja slepa ljubezen do mene je tudi mene držala v dolgi slepoti. Zdaj pa vidim, in ... in ne želim več živeti v laži. Taka sem, kakor me je naredila volja bogov. Oni vedo, zakaj?!

Njene besede so zelo razveselile mandarine, vojake in ljudstvo, niso pa razveselile princa, toda ona ga je tako močno in tako prisrčno prosila, da se je vdal in preklical vojno. Vojaki so klicali »naj živi«, mandarini so spoznali, da je najpametnejša ženska, kar so jih videli v svetu in veliko ljudi je dejalo, da je celo izgledala lepa, ko je tako pogumno govorila.

Pasis semajno. La fremda princo vane atendis batalpreta la malamikon. Kiam li eksciis la kaŭzon li multe pensis. Li pensis unu tagon, li pensis du tagojn, li pensis semajnon kaj fine li diris al sia filo, la juna princido.

- Iru kaj edzinigu ŝin?

- Sed ŝi estas tiel malbela, kvazaŭ ŝi ne estus eĉ ĉinino.

- Eble, vi pravas kaj ŝi ne estas vera ĉinino, sed, filo, mi diras al vi, ŝi plibeliĝos, certe ŝi plibeliĝos.

La princido estis obeema filo. Kun brila servistaro li vizitis la patron de la princidino. Kiam la maljuna princo aŭdis pri la deziro de la gasto, tre ĝojis kaj vere paciĝis. Sed la princidino ne volis konsenti.

- Princido, mi ne komprenas vin. Vi povus elekti el cent belaj princidinoj. Kial vi venas al mi? Se nur por obei al la deziro de via saĝa patro, tuj reiru en paco. Mi ne volas malfeliĉigi vin. Nur tiu edzinigu min, kiu havas simpation al mi, kiu naskiĝis malbela pro kaprico de la dioj.

Teden je minil.Tuji princ je pripravljen na boj zaman čakal sovražnika. Ko je ugotovil vzrok, je veliko razmišljal. Razmišljal je en dan, razmišljal dva dni , razmišljal en teden in na koncu je dejal svojemu sinu, mlademu princu.

- Pojdi in se poroči z njo?

- Ampak ona je tako grda, ko da ne bi bila Kitajka.

- Morda imaš prav in res ni Kitajka, ampak sin, jaz ti povem, ona bo postala lepa, gotovo bo postala lepa.

Mladi princ je bil poslušen sin. S sijajnimi služabniki je obiskal princesinega očeta. Ko je stari knez slišal željo gosta, je bil zelo vesel in se je res umiril. Vendar se princesa ni strinjala.

- Mladi princ, ne razumem vas. Lahko izbirate med sto lepimi princesami. Zakaj prihajate k meni? Če je samo zaradi poslušnosti želji vašega modrega očeta, se takoj vrnite v miru. Nočem vas onesrečiti. Samo tistega bi poročila, ki bi sočustvoval z mano, ki se je rodil grd zaradi muhavosti bogov.

Kiam la princidino diris tion, la princido vidis ŝin pli bela ol en la unuaj momentoj kaj ŝiaj vortoj vekis en li simpation.

- Mi elektas laŭ mia deziro - li respondis delikate. - Konsentu! Ni estu geedzoj!

Ko princesa to rekla, jo je mladi princ videl lepšo ko v prvih trenutkih in njene besede so zbudile v njem simpatijo.

- Odločil sem se po svoji želji - je nežno odvrnil. – Pristani! Poročiva se!

Kaj pasis multaj jaroj. La juna princido fariĝis princo de la lando kaj la princidino fariĝis patrino de malgrandaj princidoj kaj princidinoj. Ili vivis feliĉaj.

In preteklo je mnogo let. Mladi princ je postal princ dežele, in princesa je postala mati majhnih princev in princesk. Živeli so srečno.

Foje, kiam la princo rememoris pri sia patro, li diris al sia edzino:

- Ho, mia patro estis tre saĝa homo, kiu ĉiam diris la veron.

- Kion li diris?

- Li diris, ke vi plibeliĝos. Nu jen! Mi povas diri, ke la dioj neniam kreis pli belan princinon ol vi, mia edzineto, patrino de miaj infanoj.

La princino feliĉe ridetis.

- Ĉu vi vere pensas tion?

- Mi ne pensas, sed sentas tion. Vi estas la plej bela en la tuta mondo.

Včasih, ko se je princ spomnil svojega očeta, je rekel svoji ženi:

- Oh, moj oče je bil zelo moder človek, ki je vedno govoril resnico.

- Kaj je rekel?

- Rekel je, da se boš polepšala. No glej! Lahko rečem, da so bogovi niso nikoli ustvarili lepše princese od tebe, moja ženica, mati mojih otrok.

Princesa se je veselo nasmehnila.

- Ali res tako misliš?

- Ne mislim, ampak to čutim. Ti si najlepša na vsem svetu.

Jen la fabelo pri la malbela princidino ... kaj ... kaj la fabelo de nia teatraĵo - Iĉio Pang finas sian rakontadon.

- Tre interesa fabelo - diras Koluŝ kaj ankaŭ per sia kapo li jesadas.

Jes, intelesa ... tle ... tle - kaj Sunfloro ne scias kial, sed ŝia voĉo estas tre mallaŭta.

To je zgodba o grdi princesi  ... in ... in zgodba o naši predstavi - Ičio Pang končuje svoje pripovedovanje.

- Zelo zanimiva zgodba - pravi Koluš in tudi prikima s svojo glavo.

Ja, zanimiva ...zelo ... zelo  - in Sončnica ne ve zakaj, ampak njen glas je zelo tih.

***

***

Estas post la teatra prezentado. La du gefratoj ripozas. Verdire nur Iĉio Pang kuŝas trankvile. Sunfloro pensas pri io, kion ŝi ne komprenas. Jam pli frue ŝi volis demandi sian fraton pri tio, sed ŝi havis nek okazon, nek kuraĝon. Nun la mallumo donas kuraĝon al ŝi kaj ankaŭ la okazo ne mankas.

Po gledališki predstavi je. Brat in sestra počivata. V resnici samo Ičio Pang mirno leži. Sončnica razmišlja o nečem, česar ne razume. Že prej je hotela vprašati svojega brata o tem, toda ni imela priložnosti, ne poguma. Zdaj ji tema daje pogum in tudi priložnost ne manjka.

- Iĉio, kial vi mensogis?

- Ĉu mi mensogis? Kiam?

- Hodiaŭ vespere vi fabelis, sed via fabelo ne estis la enhavo de la teatraĵo.

Post longa momento Iĉio Pang respondas.

- Neniu scias pri la vojoj de la Vivo. Mi pensis pri tio, ke eble iam vi povos fariĝi tia malbela princidino.

- Ĉu mi? Mi ne komprenas vin.

- La ekstera beleco estas afero de gusto kaj tiu de la kutimo. Ĉi tie, kie multaj miloj da knabinoj, similaj al vi, vivas, vi estas bela laŭ gusto kaj kutimo, sed pensu pri tio, se iam vi estus inter multaj miloj, al kiuj vi tute ne similus. La gusto kaj kutimo de tiuj homoj trovus vin malbela. Sed la interna beleco restas ĉiam freŝa.

- Ičio, zakaj si lagal?

- Lagal? Kdaj?

- Danes zvečer si pripovedoval zgodbo, ki ni bila vsebina igre.

Po dolgem času Ičio Pang odgovori.

- Nihče ne ve za poti življenja. Razmišljal sem o tem, da boš ti nekega dne morda postala taka grda princesa.

- Jaz? Ne razumem te.

- Zunanja lepota je stvar okusa in navade. Tu kjer živi, tako ko ti, na tisoče deklet podobnih tebi, si lepa po okusu in navadi, ampak pomisli, če bi bila nekega dne med več tisoči, ki jim nisi podobna. Okus in navade teh ljudi bi te imeli za grdo. Ampak notranja lepota ostaja vedno sveža.

Post longa silento Sunfloro denove alparolas sian fraton.

- Mi ne komprenas, kial vi diras tion al mi?

- Mi diris jam: eble iam vi fariĝos tiu malbela princidino kaj se vi deziros havi la koron de via princido, vi devos montri vian internan belecon.

Po dolgem molku Sončnica znova nagovori svojega brata.

- Ne razumem, zakaj mi to govoriš?

- Sem že rekel: morda boš nekega dne postala ta grda princesa, in če si boš želela imeti srce svojega princa, boš morala pokazati svojo notranjo lepoto.

Nur post longminuta pensado Sunfloro respondis.

- Se vi pensas pri Amiko, vi eraras. Li neniam parolis pri tia afero. Li ne amas min tiel ... tiel ...

- Kaj vi, Sunfloro, ĉu vi parolis pri tio?

- Kiel vi pensas?!

Vidu, nek li, nek vi parolas pri tiu sento, tamen iu tria persono vidas tion, pri kio vi ambaŭ silentas.

- Vi forgesas, ke mi estas vera ĉinino - ŝi protestas energie.

- Ne mi, sed vi mem forgesis pri tio.

- Ĉu mi? Per kio?

- Pro unu vorto de Amiko vi forigis la ruĝan koloron de viaj manplatoj. Vi hontis pri la ĉina kutimo, ĉar ĝi ne estas laŭ lia plaĉo.

- Bagatelaĵo - Sunfloro diras, sed ŝi sentas, ke ŝia frato estas prava. - Tiu bagatelaĵo montras nenion.

- Nia patro estas tre saĝa homo kaj foje li diris al mi: "Filo, la feliĉa aŭ malfeliĉa vivo de unu homo konsistas el mil bagatelaĵoj."

Šele po več minutah premišljanja je Sončnica odgovorila.

- Če razmišljaš o Prijatelju, se motiš. Nikoli ni govoril o tej stvari. On me ne ljubi tako ... tako ...

- In ti, Sončnica, si govorila o tem?

- Kako to misliš?!

Glej, ne on ne ti ne govorita o tem čustvu, ampak kaka tretja oseba vidi to, o čem oba molčita.

- Pozabljaš, da sem prava Kitajka - odločno protestira.

- Ne jaz, ampak ti sama si na to pozabila.

- Jaz? S čim?

- Zaradi ene besede Prijatelja si odstranila rdečo barvo z dlani. Sramovala si se kitajskega običaja, ker mu ni bil všeč.

- Malenkost – pravi Sončnica, ampak ona čuti, da ima njen brat prav. - Ta malenkost ne kaže ničesar.

- Naš oče je zelo moder človek in včasih mi je rekel: "Sin, srečno ali nesrečno življenje enega človeka je sestavljeno iz tisoč malenkosti."

Ĉapitro 9: El la taglibro de Marja

9. poglavje: Iz dnevnika Marje

Kristnaska vespero, 1919

Blanka, blanka, ĉio estas blanka: la tuta naturo, la domoj, stratoj, vojoj, kaj ankaŭ en la homaj koroj estas blanka paca sento. Nur en mia koro estas fajroruĝa ribelo kaj ploro. Hieraŭ ĉio estis paca kaj trankvila ankaŭ en mi. Hodiaŭ mi jam ribelas kontraŭ la Vivo, kontraŭ la sorto kaj pro la morgaŭa tago la larmoj turmentas mian koron. Egale, kiam venos tiu morgaŭa tago, ĉu vere morgaŭ aŭ post unu monato, post unu jaro! Egale! Mi sentas, ke ĝi staras antaŭ mia pordo.

Božični večer, 1919

Belo, belo, vse je belo, celotna narava, hiše, ulice, ceste in tudi v človeških srcih je bel miren občutek. Samo v mojem srcu je ognjeno rdeč upor in jok. Včeraj je bilo vse mirno in tiho tudi v meni. Danes se že upiram življenju, proti usodi in zaradi jutrišnjega dne solze mučijo moje srce. Vseeno, ko bo prišel jutrišnji dan, ali res jutri ali čez en mesec, ali čez eno leto! Vseeno! Čutim, da stoji pred mojimi vrati.

Hieraŭ ... Ho, la hieraŭa tago estis bela kaj la vespero eĉ pli bela. Hieraŭ li vizitis nin. Tial mi diras "nin", ĉar li venis ankaŭ al mia malsana patrino. Li alvenis kun sia amiko, la plej bona kuracisto en la militkaptitejo. La kuracisto longe restis en la ĉambro. Kormalsano kaj la nervoj laciĝis, li diris. Kormalsano! Kompreneble. Kian alian malsanon povus havi patrino de kvin infanoj? Nur kor- kaj nervmalsanojn. Dio mia, helpu nin! La kuracisto skribis recepton kaj konsilis, ke mia patrino ripozu, multe dormu, ne havu zorgojn ... Ne havu zorgojn!? Malriĉa patrino kun kvin infanoj ne havu zorgojn! La patro estas for. En tiu ĉi jaro li ne povis veni hejmen. Li sendis monon, leteron. Jen ĉio! Dio helpu nin! Kion fari? Kion fari?!

Včeraj ... Oh, včerajšnji dan je bilo lep in večer še lepši. Včeraj nas je obiskal on. Zato rečem "nas", ker je prišel tudi k moji bolni materi. Prišel je s svojim prijateljem, najboljšim zdravnikom v ujetniškem taborišču. Zdravnik je dolgo ostal v sobi. Bolezen srca in utrujeni živci je dejal. Bolezen srca! Seveda. Kakšno drugo bolezen bi lahko imela mati petih otrok? Le srčne in živčne bolezni. Moj Bog, pomagaj nam! Zdravnik je napisal recept in svetoval, naj moja mama počiva, veliko spi, naj bi ne imela skrbi ... Naj ne bi imela skrbi!? Revna mati petih otrok naj ne bi imela skrbi! Oče je odsoten. V tem letu ni mogel priti domov. Poslal je denar, pismo. To je vse! Bog nam pomagaj! Kaj storiti? Kaj storiti?!

Dum la kuracisto estis ĉe ni, mi povis reteni la larmojn, sed poste ... Ho, kiel mi ploris! ... kaj li venis al mi, eksidis apud min, karese viŝis miajn larmojn per siaj manoj, forigis la doloron el mia koro per siaj varmaj rigardo kaj voĉo. Mi sentis, ke el li parolas pli ol amikeco. Li estis tre, tre serioza. La tuŝo de liaj manoj estis tia, kia estas la kareso de mia patro, kiam li metas sian manon sur mian kapon kaj diras: "Supren la kapon kaj koron, filino mia. La vivo ne estas infanludo, sed la honestaj malriĉuloj ne havas en ĝi riproĉojn de la konscienco". Jes, la tuŝo de liaj manoj estis patra, send en lia rigardo estis io dolora, io nekomprenebla. En liaj okuloj mi vidis la ploregantan amon.

Medtem ko je bil zdravnik pri nas, sem mogla zadržati solze, potem pa ... Oh, kako sem jokala! ... In je prišel k meni, se usedel zraven mene, nežno je obrisal moje solze z rokami, odstranil bolečino mojega srca s svojim toplim pogledom in glasom. Čutila sem, da iz njega govori več ko prijateljstvo. Bil je zelo, zelo resen. Dotik njegovih rok je bil tak, ko božanje mojega očeta, ko je položil roko na mojo glavo in rekel: "Dvigni glavo in srce, hčerka moja. Življenje ni otroška igra, ampak pošteni reveži si nimajo nič očitati." Ja, dotik njegovih rok je bil očetovski, toda v njegovih očeh je bilo nekaj bolečega, nekaj nerazumljivega. V njegovih očeh sem videla hudo jokajočo ljubezen.

Li amas min ... li amas min ... Mi scias kaj mi? ... Ho, eĉ en mian sekretan taglibron mi ne kuraĝas priskribi la senton, kiun mi havas.

Li havas sekretan doloron, pri kiu li ne parolas, sed mi konas ĝin. Mi scias, kial liaj lipoj mutas kaj kial li ne trovas vortojn por sia sento. Li amas min tro por paroli. Li amas min tro por veki en mi vanan esperon. Ho, kiel mi dezirus krii al li; kara, kara, mi scias ĉion, ĉion kaj mi deziras nenion. Jes, nenion, nur la senton, ke vi tiel amas min, kiel mia koro nun sentas la sincerecon de via amo.

Mi jam ne memoras, pri kio ni parolis dum longaj horoj. Nur tion mi scias, ke ĉirkaŭ mi ĉio subite havis novan koloron, novan signifon. La konsolo venis en mian koron kaj mi feliĉe ridetis, eĉ ridis dum la tuta vojo al la kunvenejo. Ni ludis kiel la infanoj. Ni dancis en la dika freŝa neĝo. Ni kuris, ŝerce batalis per neĝaj kugloj kaj ni kantis, ridis, babilis. Mi forgesis, ke mi havas malsanan patrineton kaj kvar gefratojn. Ho Dio, ne punu min tial, ĉar mi estis tiel gaje feliĉa!

Kiam ni alvenis al la kunveno, jam ĉio estis preta. La benkojn oni metis al la muroj, por ke ni havu pli grandan liberan loko. En la ĉambro staris la ĝisplafona kristnaska arbo. Bela abio! Janis Lekko, la latvo, elektis, elhakis, portis ĝin el la malproksima arbaro. Petro Koluŝ, la amerika soldato, alportis biskvitojn kaj diversajn marmeladojn. Sinjoro Kuratov kaj sinjorino Bogatireva zorgis pri tio, ke la abio havu kristnaskan veston. Fraŭlinoj Smirnova alportis kukojn. Fraŭlino Tkaĉeva venis kun sia onklo, la rusa kolonelo kaj ilian pakaĵon servisto portis post ili. Diversaj manĝaĵoj kaj kelkaj boteloj da vino, multaj boteloj da fruktakvo.

Ljubi me ... ljubi me ... Vem, in jaz? ... Oh, celo v svojem skrivnem dnevniku si ne upam opisati čustva, ki ga imam.

Ima skrivno bolečino, o kateri ne govori, ampak jaz jo poznam. Vem, zakaj molčijo njegove ustnice in zakaj ne najde besed za svoje čustvo. On me ljubi preveč, da bi govoril. On me ljubi preveč, da bi budil v meni prazno upanje. Oh, kako si mu želim kričati: dragi, dragi, vem vse, in ne želim ničesar. Ja, nič, samo občutek, da me ljubiš, kakor moje srce zdaj čuti iskrenost tvoje ljubezni.

Ne spomnim se več, kaj sva se pogovarjala med dolgimi urami. Samo to vem, da je vse okoli mene nenadoma imelo novo barvo, nov pomen. Tolažba je prišla v moje srce in sem se veselo nasmehnila, celo smejala vso pot na kraj sestanka. Igrala sva se kakor otroka. Plesala sva v debelem svežem snegu. Tekla sva, se šaljivo bojevala s snežnimi kepami in pela, se smejala, klepetala. Pozabila sem, da imam bolno mater in štiri brate in sestre. Oh, Bog, ne me kaznovati zato, ker sem bila tako veselo srečna!

Ko sa prispela na sestanek, je že bilo vse pripravljeno. Klopi so bile postavljene ob stene, da bi imeli veliko prostora. V sobi je bilo do stropa segajoče božično drevo. Lepo drevo! Janis Lekko, Latvijec, ga je izbral, odsekal in prinesel iz oddaljenega gozda. Peter Koluš, ameriški vojak, je prinesel torte in razne marmelade. Gospod Kuratov in gospa Bogatireva sta poskrbela, da ima drevo božično obleko. Gospodična Smirnova je prinesla pecivo. Gispodična Tkačeva je prišla s svojim stricem, ruskim polkovnikom in njune zavoje je sluga prinesel za njimi. Različne jedi in nekaj steklenic vina, veliko steklenic sadnih sokov.

Ankaŭ mi alportis mian donacon: silkan standardon kun la verda stelo kaj kun la surskribo "Per Esperanto por la Kulturo". La vortojn diris li. La materialon por la standardo aĉetis la ĉeĥa Pavel Budinka kaj la rumana Adrian Berariu. Mi donis nur la noktan laboron al ĝi, sed ĉe ĉiu stebo mi aldonis nur belajn pacajn sentojn, bondezirojn. Ho, Dio donu, ke tiun standardon neniam makulu homa sango!

La dekdujara Ivan Averkiev faris belan skatolon por la gazetoj: gazetujon. Ernst Mayer, la germano, donacis du librojn al la biblioteko. Unu estas orginala verko: "Nova Sento" de Sentis. Li ricevis ĝin antaŭ nelonge el Aŭstralio. Ĝi aperis jam dum la milito. Li, Paŭlo, redaktis kaj verkis belan kristnaskan numeron de nia grupa gazeto "Ni venkos!" Ĝi estas belega. Iu el liaj amikoj kaligrafie skribis la tekstojn kaj liaj pentroartistaj amikoj el la militkaptitejo ilustris ĝin.

Prinesla sem svoj dar: svileno zastavo z zeleno zvezdo in z napisom "Z esperantom za kulturo". Te besede je rekel on. Material za zastavo sta kupila Čeh Pavel Budinka in Romun Adrian Berariu. Sama sem ji dala samo nočno delo, ampak pri vsakem vbodu sem dodala le lepe mirne občutke in dobre želje. Oh, Bog, daj, da te zastave ne bo nikoli obarvala človeška kri!

Dvanajstletni Ivan Averkiev je naredil lepo škatlo za časopise. Ernst Mayer, Nemec, je podaril dve knjigi v knjižnico. Ena je originalno delo: "Novi občutki" od Sentisa. Pred kratkim jo je prejel iz Avstralije. Prišla je že med vojno. On, Paul, je uredil in napisal lepo božično številko revije naše skupine "Zmagali bomo!" To je čudovito. Nekateri od njegovih prijateljev so ročno napisali besedila in njegovi slikarski prijatelji iz ujetniškega taborišča so jo poslikali.

Sed la plej interesan kaj kuriozan donacon donis Iĉio Pang kaj lia fratino Sunfloro. Mi ne povas kompreni, de kie prenis la ideon tiu ĉina knabo. Ĉu de Koluŝ? Mi ne pensas. Koluŝ ne havas tian fantazion, nek tian senteman karakteron, kian tiu kurioza donaco igas supozi.

Ĝi estas granda ruĝa koro el ligno kaj havas apartan tenilon por starigi ĝin sur la tablon. Super la koro, sed sur ĝi staras la kvinpinta verda stelo, kiu estas lumigebla per meĉo. La granda koro havas pordeton, kiun oni povas malfermi kaj ... kaj, jen la kuriozaĵo, en la interno estas la stalo de Betlehemo kun la paŝtistoj, ŝafidoj kaj en la mezo, en trogeto sur pajlo kuŝas la figureto de la dia infano. Ĉio estas tia, kia sur niaj bildoj. Nur la sanktajn gepatrojn li forgesis meti al la trogeto. La dorsa flanko de la koro havas la subskribon: "Al siaj kristanaj gefratoj la ĉina Iĉio Pang kaj lia fratino Sunfloro." Ĉiu rigardis nur tiun koron, kiam ni ekbruligis la kandeletojn sur la abio. Ho, tiu verdstela koro aparte lumis, sed tiel harmonie, ke mi ne povis reteni miajn larmojn. Vere, Iĉio Pang superis nin ĉiujn per sia donaco. Ĝi estis tiel festa, tiel solena, tiel trafa!

Ampak najbolj zanimivo in nenavadno darilo sta dala Iĉio Pang in njegova sestra Sončnica. Ne morem razumeti, od kod je vzel idejo ta kitajski deček. Od Koluŝa? Mislim, da ne. Koluŝ nima take fantazije, ne tako občutljivega značaja, kakršnega to nenavadno darilo daje slutiti.

To je veliko rdeče srce iz lesa in ima poseben držaj za postaviti na mizo. Nad srcem, ampak v njem stoji peterokraka zelena zvezda, ki jo je mogoče osvetliti s svečo. Veliko srce ima vratca, ki se lahko odprejo in ... in glej posebnost, v notranjosti je betlehemski hlevček s pastirji, jagnjeti in v sredini, v jaslicah na slami leži figurica božjega otroka. Vse je tako, ko na naših slikah. Samo svete starše je pozabil postaviti k jaslicam. Hrbtna stran srca ima napis: ". Svojim krščanskim bratom in sestram Kitajec Iĉio Pang in njegova sestra Sončnica" Vsakdo je pogledal samo to srce, ko smo prižgali svečke na drevesu. Oh, to srce z zeleno zvezdo je posebej sijalo, s tako harmonijo, da nisem mogla zadržati solz. Res, Iĉio Pang je presegel vse nas s svojim darilom. Bilo je tako praznično, tako slovesno, tako zadeto!

Jes, trafa, ĉar en tiu ĉambro estis ne nur diversaj nacioj, sed ankaŭ diversaj religoj; romaj katolikoj kaj rusaj katolikoj, kiuj havos sian Kristnaskon post dektri tagoj, inter niaj gastoj estis protestantoj, judoj el la militkaptitejoj, kaj du Kon-Fu-Ĉe-anoj. Neforgesebla, vere paca kristnaska vespero. Post la solenaĵo parolis Paŭlo kaj Kuratov. Li denove tre kortuŝis nin kaj sinjorinon Bogatireva. Iĉio Pang deklamis sian novan poemon. Nur pri la lasta strofo mi rememoras:

Ja, zadeto, saj v tej sobi niso le razni narodi, temveč tudi različne vere; katoliki in ruski katoliki, ki imajo svoj božič čez trinajst dni, med našimi gosti so bili protestanti, Judje iz ujetniških taborišč in dva konfucijanca. Nepozaben, res miren božični večer. Po slovesnosti sta govorila Paul in Kuratov. Ponovno sta zelo ganila nas in gospo Bogatirevo. Ičio Pang je deklamiral svojo novo pesem. Samo zadnjega verza se spomnim:

Ho, estis bela, tre bela vespero! Ho, vi, "senkorpa Mistero" donu jam fine pacon al la homaro!

La hieraŭo pasis kaj hodiaŭ mi aŭdis en la urbo, ke en la proksima printempo venos ŝipoj por reporti la militkaptitojn al iliaj hejmoj. Printempe ... Jam printempe! Ho, se tiu ĉi vintro neniam pasus! Mia printempo estas nun. Nun, kiam la arboj havas neĝfoliaron, sur la vintroj de la fenestroj pompas glacia florĝardeno kaj el du malgajaj okuloj brilas al mi la maja suno. Neniam pasu tiu ĉi vintro! ... Dio, ne punu min pro la egoista penso! Mi amas lin, mi amas lin!

Oh, bil je lep, zelo lep večer! O, ti, "breztelesna Skrivnost", daj že končno mir človeštvu!

Včerajšnji dan je minil in danes sem slišala v mestu, da bodo prihodnjo pomlad prišle ladje, da bi vrnile ujetnike na svoje domove. Pomlad ... Že spomladi! Oh, da ta zima ne bi nikoli minila! Moja pomlad je zdaj. Zdaj, ko imajo drevesa snežene liste, na steklih oken cveti ledeni vrt in v dveh žalostnih očeh sije zame majsko sonce. Nikoli naj ne mine ta zimo! ... Bog, ne kaznuj me za sebične misli! Ljubim ga, ljubim ga!

Tago de la teruro, la ... 1920

Kiel priskribi tion, kio okazis dum tiu ĉi nokto? Mia korpo tremas, la larmoj fluas al la koro. Hieraŭ vespere, kiam ni ĉiuj kune estis gaje babilante kaj ĝojante pro la progreso de la novaj kursanoj, neniu povis konjekti, ke la mateno alportos nur doloron kaj funebron. Hieraŭ tage kiel bonhumore mi laboris en la kontoro ne pensante, ke hodiaŭ mi trovos nur ruinon tie, kie mi gajnis la ĉiutagan panon. Vespere en la granda lernoĉambro (ne tie, kie ni lernis) ankoraŭ kunvenis pli ol sepdek homoj kaj nun ni ne scias, kiam kaj kiujn ni revidos el ili?!

Dan groze, ... 1920

Kako opisati to, kar se je zgodilo v tej noči? Moje telo se trese, solze tečejo v srce. Včeraj zvečer, ko smo vsi skupaj veselo klepetali in se veselili napredka novih tečajnikov, nihče ni mogel predvidevati, da bo jutro prineslo le bolečino in žalost. Kako dobre volje sem na včerajšnji dan delala v pisarni, ne misleč, da bom danes našla samo ruševine tam, kjer sem si zaslužila vsakdanji kruh. Zvečer je v veliko učilnico (ne tja, kjer smo se učili) prišla še večina od sedemdeset ljudi in zdaj ne vemo, kdaj in koga od jih bomo spet videli?!

Ho, kiel priskribi? Politiko ... Politiko, oni diras. Jes, politiko, sed kia? Ĝi rajdis preter niaj domoj, tenis en la mano pafilon, ĵetis bombojn sur niajn tegmentojn, mortigis senarmilajn centojn kaj detruis la hejmojn de pacaj familioj, kiuj eĉ ne sonĝis pri politiko.

"Ĝi pasis jam. Ne ploru, filino" - diras mia patrino. Ho, patrineto, vi estas fatalista. Ĝi pasis, pasis ... sed ĝi povos reveni unu-, du-, dek-, centfoje! Ĝi pasis jam. Sed kial okazis? Neniu scias. Nur tion oni scias, ke noktomeze la japana armeo atakis la rusajn kazernojn, la soldatoj kuris for, restis kelkcent mortintoj el ili sur la deklivo de la apuda monto, la bomboj detruis domojn. Kelkaj bomboj falis sur la hospitalo mortigante kaj vundante malsanulojn, flegistinojn kaj nun matene sur ĉiu grava konstruaĵo estas japana standardo. Nur tion oni scias el la tuta politiko.

O, kako opisati? Politika ... politika, pravijo. Ja, politika, ampak kakšna? Jezdila je mimo naših hiš, držala v roki puško, metala bombe na naše strehe, ubila več sto neoboroženih in uničila domove miroljubnih družin, ki niso niti sanjale o politiki.

"Je že minilo. Ne joči, hčerka.” - pravi moja mama. Oh, mamica, ti verjameš v usodo. Zgodilo se je, zgodilo se je ... ampak to se lahko vrne enkrat, dvakrat, desetkrat, stokrat! Je že minilo. Ampak zakaj se je zgodilo? Nihče ne ve. Samo to vedo, da je ob polnoči japonska vojska napadla ruske vojašnice, vojaki so pobegnil, ostalo je več sto mrtvih na pobočju sosednje gore, bombe so uničile hiše. Nekaj bomb je padlo na bolnišnico, ubilo in ranilo ranjence ter medicinske sestre in zdaj zjutraj je na vsaki pomembni stavbi japonska zastava. Samo to se ve od vse politike.

Kaj kio okazis al li? Onidire la rusaj soldatoj rifuĝis al la direkto de la montoj tra la militkaptitejo. La kugloj de la japanoj trafis ankaŭ multajn militkaptitojn, kiuj trankvile ripozis. Estas eĉ mortintoj. Kio okazis al li? Dio, indulgu min! Mi ne volas pensi. Nur ne pensi!

Ĵus estis Koluŝ ĉe ni. Li estis pala kiel la papero. Terure, terure! Kio okazis? Miaj korbatoj formortis por momento kaj poste ĉiun baton ĝian mi sentis en la gorĝo. Kio okazis?!

Subite tiu granda forta viro ekploris. La vortoj balbute forlasis liajn lipojn.

- Bomboj falis ... ankaŭ sur la ĉinan kvartalon ... kelkaj domoj detruiĝis ... detruiĝis ... Ho, kial? ... Jes ... Iĉio Pang ... nia bona Iĉio ... li

- Ĉu li mortis? - kaj mi sentis, ke miaj vortoj krie veis.

- Ne! Li ne mortis ... sed tre grave li vundiĝis ... tre grave.

 

In kaj se je zgodilo z njim? Pravijo, da so se ruski vojaki umikali skozi ujetniško taborišče. Japonske krogle so zadele tudi veliko vojnih ujetnikov, ki so mirno počivali. Nekaj je mrtvih. Kaj se je zgodilo z njim? Bog, oprosi mi! Nočem razmišljati. Samo ne razmišljati!

Zdaj je bil Koluš z nami. Bil je bled ko papir. Strašno, strašno! Kaj se je zgodilo? Utrip mojega srca je za trenutek zastal, nato pa sem vsak njegov udarec čutila v grlu. Kaj se je zgodilo?!

Naenkrat ta veliki močni človek zajoka. Besede jecljaje zapuščajo njegove ustnice.

- Bombe so padle ... tudi na kitajsko četrt ... nekaj hiš je bilo uničenih ... uničenih ... Oh, zakaj? ... Da ... Ičio Pang ... naš dobri Ičio ... on

- Je umrl? - čutila sem, da moje besede žalostno vpijejo.

- Ne! Ni mrtev ... ampak zelo hudo je ranjen ... zelo hudo.

- Kaj Sunfloro? Ilia patro?

- Ili restis senvundaj ... Sed li, la malfeliĉulo. Ankaŭ li ... ankaŭ li, se ... Kiam li aŭdis la unuajn pafojn, li iris eksteren por rigardi, kio okazas. Li estis ĉe la pordo, kiam grenado trafis la domon de Lon Fu kaj ĝi detruis ankaŭ la pordon, ĉe kiu li staris. Lignopeco detruis lian ventron ...

- Terure! - kaj mi devis fermi miajn okulojn pro la sanga bildo, kiun tiuj vortoj aperigis antaŭ mi.

- Frumatene, kun kelkaj el miaj kamaradoj mi kuris en la urbon kaj ... kaj ni portis la malfeliĉulon en nian hospitalon.

- Kaj la kuracisto, kion diras?

Koluŝ faris geston, kiu mortigis ĉiun esperon. Subite teruro kaptis mian koron pro li, kiu estas nun ie en la militkaptitejo. Sed kiel? En kia stato?

- In Sončnica? Njun oče?

- Ostala sta brez ran ... Ampak on, nesrečnik. Tudi on ... tudi on, če ... Ko je slišal prve strele, je šel ven, pogledat, kaj se dogaja. Bil je pri vratih, ko je granata zadela hišo Lon Fuja in uničila tudi vrata, pri katerih je stal. Kos lesa ga je zadel v trebuh ...

- Strašno! - in sem morala zapreti oči zaradi krvave slike, ki so jo te besede postavile predme.

- Zgodaj zjutraj, z nekaj mojimi tovariši, sem tekel v mesto in ... in smo odnesli nesrečnika v našo bolnišnico.

- In doktor, kaj pravi?

Koluš naredil kretnjo, ki je ubila vse upanje. Takoj je groza zajela moje srce za njega, ki je sedaj nekje v ujetniškem taborišču. Toda, kako? V kakšnem stanju?

- Koluŝ, kion vi aŭdis pri la militkaptitejo? Ĉu Nadai?

- Ĉu ankaŭ la militkaptitejo? ...

- Oni diras.

- Dio, Dio, miaj kamaradoj ... Ĉu ne sufiĉas, vi, kruela Dio?! Vi!

Kaj li forkuris.

- Koluš, kaj ste slišali o ujetniškem taborišču? Ali Nadai?

- Ali tudi ujetniško taborišče? ...

- Govorijo.

- Bog, Bog, moji tovariši ... Ali ni dovolj, ti, kruti Bog?! Ti!

In je pobegnil.

La ...-an de ... 1920

Du tagoj pasis. Kiaj du tagoj! Mi pensis, ke mi freneziĝos. Japanoj patroloj marŝis sur la stratoj. Ĉiumomente ili trumpetis. Japanaj rajdistoj galopis tra la urboj en ĉiu horo. Ili haltigis la homojn, parolis en lingvo nekomprenebla por ni. Kaj mi sciis nenion pri Paŭlo.

La kazernoj estis plenaj de rusoj soldatoj. Ili fariĝis militkaptitoj de la japanoj .... kaj nun ili estas liberaj. Ĉiuj liberaj! La japanaj standardoj estas for de la domoj. Kial? Politiko ... La politiko de la amerikanoj kaj angloj ne permesas venki la politikon de la japanoj. Politiko, pro kiu miloj mortis en multaj siberiaj urboj. Dutaga venko, kiu postlasis nur novajn orfojn, novajn vidvinojn kaj kiu vestas la vivantojn en funebran koloron.

Nur hodiaŭ vespere mi revidis lin. Kion mi sentis? Mi ne havas vortojn por priskribi miajn pensojn. Nur pri tio mi rememoras, ke niaj lipoj renkontiĝis la unuan fojon kaj en la kiso silentas la viro kaj virino kaj mi ploris, ploregis.

...- dne ... 1920

Dva dneva sta minila. Kakšna dva dneva! Mislila sem, da bom znorela. Japonske patrulje so korakale po ulicah. Stalno so trobili. Japonski jezdeci so dirjali skozi mesto ob vsaki uri. Ustavljali so ljudi, govorili v jeziku, nerazumljivem za nas. In nisem vedela ničesar o Paulu.

Vojašnice so bile polne ruskih vojakov. Postali so vojni ujetniki Japoncev .... in zdaj so svobodni. Vsi svobodni! Japonske zastave so izginile s hiš. Zakaj? Politika ... Američani in Britanci ne dovolijo zmagati japonski politiki. Politika, za katero so tisoči umrli v številnih sibirskih mestih. Dvodnevna zmaga, ki je zapustila samo nove sirote, nove vdove in ki je preživele odela v pogrebne barve.

Samo danes zvečer sem ga spet videla. Kaj sem čutila? Nimam besed, da bi opisala moje misli. Samo tega se spomnim, da so se najine ustnice srečale prvič in v poljubu sva bila mož in žena, in sem jokala, jokala.

La ...-an de ... 1920

Taglibro mia, kial mi devas skribi sur viajn paĝojn nur pri doloraj okazintaĵoj? La taglibro de knabino devus esti la rememorigilo pri dolĉaj sekretoj kaj vi, taglibro mia, fariĝas tombejo, al kiu kun larma sento mi venas ĉiutage. Ĉiutage, ĉiutage!

Ankaŭ hodiaŭ mi enterigas ... Iĉio Pang, nia varmkora ĉina frato foriris. Li ne kantos plu. Ni neniam plu vidos liajn brilantajn nigrajn okulojn. Neniam plu ni aŭdos lian mildan voĉon. Iĉio Pang forlasis nin kaj ni funebras. Unu el la dolĉavortaj fratoj silentiĝis.

...- dne ... 1920

Dnevnik moj, zakaj moram pisati na tvojih straneh samo boleče dogodke? Dnevnik dekleta mora biti spomin sladkih skrivnosti in ti, dnevnik moj, postajaš pokopališče, na katerega jokajoč pridem vsak dan. Vsak dan, vsak dan!

Tudi danes pokopavamo ... Ičio Panga, našega dobrosrčnega kitajskega brata, ki je preminil. Ne poje več. Nikoli več ne bomo videli njegovih bleščečih črnih oči. Nikoli ne bomo slišali njegovega mehkega glasu. Ičio Pang nas je zapustil in mi žalujemo. Eden sladko govorečih bratov je utihnil.

Antaŭtagmeze ni staris ĉe lia lito en la hospitalo. Li estis tiel trankvila. Tiel obeema. Li venkis siajn suferojn kaj pala rideto estis ĉe liaj buŝanguloj, kiam li direktis sian rigardon al ni. Lia patro, la maljuna ĉina komercisto kaj Sunfloro kun senlarmaj okuloj staris kiel la lignostatuoj. Ho, sed mi scias, ke estas nevideblaj larmoj, kiuj sufokas en ni la vivon.

Koluŝ, Kuratov, Paŭlo, Tkaĉeva, la malgranda Averkiev kaj mi staris ĉe lia dekstra flanko kaj lia mano tremante ripozis sur la blonda kapo de Ivan Averkiev.

- Gefratoj - li diris kun videbla fortostreĉo - vi, kiuj plibeligis mian mallongan vivon, ne perdu la esperon. Kredu forte, forte, ke tiu homa koro, al kiu nia stelo lumas per verdaj radioj kaj kiu nun super la bajonetoj mute faligas sangolarmojn, tiu koro iam venkos. Kredu kaj estu kuraĝaj!

Dopoldne smo stali pri njegovi postelji v bolnišnici. Bil je tako miren. Tako ubogljiv. Premagal je svoje trpljenje in bled nasmešek je bil v kotičkih ustnic, ko nas je gledal. Njegov oče, stari kitajski trgovec in Sončnica sta brez solz stala ko lesena kipa. Oh, vendar vem, da so nevidne solze, ki dušijo življenje v nas.

Koluš, Kuratov, Paul, Tkačeva, mali Averkiev in jaz smo stali na njegovi desni strani in njegova roka je trepetajoč počivala na plavolasi glavi Ivana Averkieva.

- Bratje in sestre - je rekel z vidnim naporom - vi, ki ste polepšali moje kratko življenje, ne izgubite upanja. Močno verjamem, močno, da bo to človeško srce, na katerega naša zvezda sveti z zelenimi žarki in sedaj zaradi bajonetov molče toči krvave solze, to srce nekoč zmagalo. Verjemite in bodite pogumni!

Poste li longe silentis ... Ho, mi ne vidas miajn literojn pro la larmoj! ... Fraŭlino Tkaĉeva transdonis al li la florojn, kiun ni aĉetis. Li rigardis ilin. Post longaj momentoj li mallaŭte diris:

- Malfeliĉaj floroj ... Kial vi ne lasis vivi ilin? Iĉio Pang neniam deŝiris floron.

Potem je dolgo molčal ... Oh, ne vidim svojih črk zaradi solz! ... Gospodična Tkačeva mu je izročila rože, ki smo jih kupili. Pogledal jih je. Po dolgih trenutkih je tiho dejal:

- Nesrečne rože ... Zakaj jih niste pustili živeti? Ičio Pang ni nikoli utrgal cveta.

Videble liaj doloroj fortiĝis. Mi ne povis resti plu. Per rigardo mi proponis foriron al la aliaj kaj ni adiaŭis unu post la alia. Tre mute, tre senkonsole. Ni ne povis aperigi esperdonan rideton sur nia vizaĝo.

Njegove bolečine so postale močnejše. Nisem mogla ostati dlje. Z očmi sem drugim predlagala odhod in smo se poslovili drug za drugim. Zelo tiho, brez tolažbe. Nismo mu mogli pokazati upajočega nasmeška na svojem obrazu.

Kiam mi prenis lian maldikan manon, momente li retenis min.

- Fratino de Sunfloro ... Restu ŝia fratino ... kaj ... kaj atendu ... tie, en mia poŝo ... vi estas ja nia sekratariino kaj ... tie, en la poŝo estas papero ... la lasta ... por la kunveno ... por la proksima kunveno .... Prenu ĝin!

Sur la dorso de la seĝo kuŝis liaj vestoj. Lia sango sekiĝis sur tiuj vestĉifonoj. Kial oni ne forigis ilin? ... Mi trovis la paperon. Ankaŭ sur ĝi estas bruniĝinta makulo.

Ni foriris. Nur Koluŝ restis ĉe li ĝis la lasta momento. Li alportis la sciigon, ke nia Iĉio Pang ne suferas plu ... Li vivis nur dekses jarojn ... Kaj nun antaŭ mi kuŝas lia lasta parolo al la geamikoj. Poemo. Eble li verkis tiun sunbrilan tagon, kies vespero ... La lastas poemo. Mi kopias ĝin ankaŭ por mia taglibro.

Ko sem vzela njegovo tanko roko, me je za trenutek zadržal.

- Sestra Sončnice ... Ostani njena sestra ... in ... in čakaj ... tukaj v žepu ... saj ti si naša tajnica in ... tam v žepu je papir ... zadnji ... za sestanek ... za naslednjo sejo ... Vzemi ga!

Na hrbtu stola so ležala njegova oblačila. Njegova kri se je sušila na teh ostankih obleke. Zakaj niso bili odstranjeni? ... Našla sem papir. Tudi na njem je rjavkast madež.

Odšli smo. Le Koluš je ostal pri njem do zadnjega trenutka. Prinesel je novico, da naš Ičio Pang ne trpi več ... Živel je komaj šestnajst let ... In zdaj pred menoj ležijo njegove zadnje besede prijateljem. Pesem. Morda je pisal to na sončni dan, katerega večer ... Zadnja pesem. Prepišem jo, tudi za svoj dnevnik.

Ne, mi ne povas skribi pli hodiaŭ. La doloro kunpremas mian gorĝon kaj mi ne vidas plu la literojn ... Nur la koron super la bajonetoj ... la koron kun la sangolarmoj:

Ne, ne morem več pisati danes. Bolečina mi stiska grlo in ne vidim več črk. ... Samo srce nadbajoneti ... srce s krvavimi solzami:

"kaj en la suna brilo vivas

kun vi sur Tero nur - gefratoj."

„In v žaru sonca s tabo

Tu na zemlji živijo le še bratje, sestre.”

Ĉapitro 10: Nikolsk, Ussuriska Esperanto Societo

10. poglavje: Nikolsk, Ussurisko esperantsko društvo

Somera posttagmezo estas. En la ĉambroj de la nova esperanto-societo regas vigla vivo. Jes, en la ĉambroj, ĉar la vintra kaj printempa laboroj de la membroj alportis neatenditan prosperon. Sukceso post sukceso venis. Dum la vintro Nadai gvidis tri kursojn en du gimnazioj kaj en la Popola Domo. Sed ne nur li laboris. Lian kurson en la Popola Domo Adalberto Szijj, hungara oficir-militkaptito, transprenis. Li bonege instruis.

En la fino de la printempo oni jam vidis, ke la malgrandaj lernoĉambroj de la Popola Domo ne sufiĉas por bone labori kaj por havi viglan kluban vivon. El okcidentaj urboj venis ĉiam pli da militkaptitoj, inter ili multaj esperantistoj, kiujn speciala komitato centrigis en Nikolsk Ussurijsk. La celo: surmare rehejmigi la militkaptitojn. La urba konsilantaro de la Kultura Sekcio donis tutan lernejon je la uzo de la esperantistoj. Ili estis ja centoj: viroj, virinoj, knaboj, knabinoj el la diversnaciaj militkaptitoj kaj el la civila kaj militserva loĝantaro, kiu konsistas el rusoj, poloj, ĉinoj, koreanoj.

Poletno popoldne je. V sobah novega esperantskega društva vlada živahno življenje. Ja, v sobah, ker je zimsko in spomladansko delo članov prineslo nepričakovan uspeh. Prišel je uspeh za uspehom. V zimskem času je Nadai vodil tri tečaje na dveh gimnazijah in v Ljudskem domu. Pa ni samo on delal. Njegov tečaj v Ljudskem domu je prevzel Adalberto Szijj, madžarski oficir - vojni ujetnik. Odlično je učil.

Ob koncu pomladi se je videlo, da majhna učilnica Ljudskega doma ni dovolj za dobro delo in za živahno življenje kluba. Iz zahodnih mest je prišlo vedno več vojnih ujetnikov, med njimi mnogo esperantistov, ki jih je posebni odbor zbral v Nikolsk Ussuriysku. Cilj: po morju vrniti vojne ujetnike na dom. Svet kulturnega oddelka mesta je dal celo šolo na uporabo esperantistom. Bilo jih je na stotine: moški, ženske, fantje, dekleta iz raznih taborišč vojnih ujetnikov in civilni ter vojaški prebivalci, sestavljeni iz Rusov, Poljakov, Kitajcev, Korejcev.

Vigla vivo. La membroj uzas nur Esperanton, ĉar ĝi estas la sola lingvo, kiun ĉiuj komprenas. La modesta biblioteko riĉiĝas per la donacoj, kiujn faras la baldau forirontaj militkaptitaj esperantistoj. La amikajn konatiĝojn sekvas kora intimeco. Jam okazis ne unu geedziĝoj, en kiu la hejma lingvo de la juna paro estas Esperanto. Multaj knabinoj havas fianĉinan ringon.

Živahno življenje. Člani uporabljajo samo esperanto, ker je to edini jezik, ki ga vsi razumejo. Skromna knjižnica se bogati z darili, ki jih dajejo kmalu odhajajoči vojni ujetniki esperantisti. Prijaznemu spoznavanju sledi prisrčna intimnost. Že se je zgodila, ne samo enkrat, poroka, pri kateri je domači jezik mladega para esperanto. Mnoga dekleta imajo poročni prstan.

Antaŭ nelonge okazis la geedziĝa ceremonio de Ernst Mayer kaj Valja Smirnova. La membroj de la unua kurso aranĝis belan festenon por la junaj geedzoj. Antaŭ semajnoj la klubo havis gastojn el la militkaptitejo de Pervaja Rjeĉka. Ekskursoj, literaturaj vesperoj, prezentado de malgrandaj teatraĵoj, murgazeto,plimultigita "informito" montras, ke la lingvo vivas, la parolo fluas kaj la instruado estas konstanta.

Pred nedavnim je potekal poročni obred Ernsta Mayera in Valje Smirnove. Člani prvega tečaja so uredili lepo praznovanje za mladoporočenca. Pred tedni je klub imel goste iz ujetniškega taborišča Pervaja Rječka. Izleti, literarni večeri, majhne predstave, stenčas, razmnožen "Informito" kažejo, da je jezik živ, besede tečejo in poučevanje je stalno.

Ankaŭ nun en unu lernoĉambro Marja Bulski instruas la plej novajn adeptojn, en la alia ĉambro blankhara "junulo", en kiu vi ne rekonus la dudekdujaran Janis Lekko. Li donas la lastajn lecionojn al siaj gelernantoj. Jes, nia bona Janis Lekko farigis blankhara dum la nokto de la japana atako kaj dum la suferplenaj semajnoj, kiujn li pasigis en terura malespero inter la montoj. Tiutempe en sia poŝo li havis du esperantajn librojn kaj en la soleco tiuj konsolis lin. En la tria granda ĉambro estas la klubejo mem. Ho, kia vivo regas tie de mateno ĝis malfrua vespera horo kaj ĉiutage. Kompreneble ne ĉiuj membroj venas ĉiutage.

Prav zdaj v neki učilnici Marja Bulski uči najnovejše pripadnike, v drugi sobi belolasi »mladenič«, v katerem ne bi spoznali dvaindvajsetletnega Janisa Lekka. Daje svojim učencem zadnje lekcije. Ja, naš dobri Janis Lekko je postal belolas v noči japonskega napada in med trpljenja polnimi tedni, ki jih je preživel v strašnem obupu med gorami. V tistem času je imel v žepu dve esperantski knjigi in v samoti sta ga tolažili. V tretji veliki sobi je sam klub. Oh, kako živahno je tam od jutra do poznih večernih ur in vsak dan. Seveda vsi člani ne prihajajo vsak dan.

En tiu ĉambro nun Petro Koluŝ adiaŭas. Li ne havas plu amerikan uniformon, sed tiun de la ĉeĥa legio. Li estas ja slovako kaj li revenos al sia naskiĝurbo per tiu granda ŝipo, kiu morgaŭ alvenos en la havenon de Vladivostok.

V tej sobi se poslavlja Peter Koluš. Nima več ameriške uniforme, ampak uniformo Češke legije. Slovak je in se bo vrnil v rodno mesto s tisto veliko ladjo, ki bo jutri prispela v pristanišče Vladivostok.

Ankaŭ Sunfloro sidas senvorte ĉe la tablo kaj malgaje rigardas al sia forta, granda "Amiko". Depost la morto de sia frato ŝi ofte vizitis la societon, sed ŝi silentis pli ol parolis. Ŝia rigardo ĉiam longe ripozis sur tiu granda koro kun la verda stelo, kiun ili kune (Iĉio Pang kaj ŝi) donacis al la societo. Ankaŭ nun ŝia fantazio reaperigas tiun belan vesperon kun la lumigata abio. Refoje ŝi aŭdas la mildavoĉan deklamadon de sia frato kaj denove ŝi sentas la varman mantuŝon de sia "Amiko". Ho, nun li feliĉe ridas, babilas kaj iras de homo al homo por diri - adiaŭon. Ne, Sunfloro ne povas vidi plu tion.

Tudi Sončnica sedi tiho pri mizi in žalostno gleda svojega močnega, velikega Prijatelja. Od smrti svojega brata je pogosto obiskala društvo, vendar je bolj molčala ko govorila. Njen pogled dolgo počiva na velikem srcu z zeleno zvezdo, ki sta ga skupaj (Iĉio Pang in ona) darovala društvu. In zdaj ji njena domišljija spet prikaže tisti lep večer z osvetljenim drevesom. Spet je slišala mehkoglasno recitiranje svojega brata, in spet je začutila topel dotik roke svojega Prijatelja. Oh, zdaj se veselo smeji, klepeta in gre od osebe do osebe reči - zbogom. Ne, Sončnica ne more več videti tega.

Ŝi fermas la okulojn kaj pensas, pensas. Malbelaj bildoj, malbonaj pensoj terurigas ŝian koron. La estonto aperas. La nedezirata estonto kun la dika Lon Fu, kiu ricevis monon por rekonstruigi sian detruitan domon kaj kiu ĉiutage pli kaj pli multe parolas pri ŝi al ŝia patro. La patro ... Kiel maljuna li jam estas. La foriro de Iĉio Pang pli malsanigis lian bonan koron. Se Sunfloro ne havus lin, ŝi preferus iri al tiu nekonata mondo, kie atendas neniiĝo aŭ renaskiĝo. Sed almenaŭ en la nova vivo ŝi ne devus senti tion, kio nun premas ŝian koron per nevidebla fera mano ... Kaj la "Amiko" ridas feliĉe, babilas gaje. Li reiros al sia malproksima hejmo. Por la foririnto estos pli facile ol por la postrestinto. Ĉiam estas tiel.

Zapre oči in misli, misli. Grde slike, slabe misli mučijo njeno srce. Prikaže se prihodnost. Neželena prihodnost z debelim Lon Fujem, ki je dobil denar za popravilo svojega uničenega doma in vsak dan bolj in bolj govori o njej z njenim očetom. Oče ... Kako je že star. Odhod Ičio Panga je razbolel njegovo dobro srce. Če ga Sončnica ne bi imela, bi rajši šla v ta neznani svet, kjer pričakuje izginotje ali ponovno rojstvo. Ampak vsaj v novem življenju ji ne bo treba čutiti tega, kar zdaj stiska njeno srce z nevidno železno roko ... In Prijatelj se smeje srečno, veselo klepeta. On se bo vrnil v daljni dom. Za odpotujoče bo lažje ko za tiste, ki ostanejo. Vedno je tako.

- Sunfloro, ni foriru - ŝi aŭdas lian voĉon, malfermas siajn okulojn kaj obeante sekvas lin.

- Sončnica, pojdiva - sliši njegov glas, odpre oči in mu ubogljivo sledi.

Koluŝ haltas en la koridoro.

Koluš se ustavi na hodniku.

- Atendu momenton aŭ iru en la lernoĉambron, kie Marja Bulski instruas. Mi diros adiaŭon al Lekko kaj poste mi iros al ŝi.

- Sunfloro atendas .... Kiam Amiko finas parolon, ankaŭ Sunfloro foriras.

Dum Koluŝ estas ĉe Lekko la kursa horo de Marja finiĝas kaj ŝi mem venas renkonte al Sunfloro.

- Sunfloro, delonge mi ne vidis vin. Ĉu vi estis malsana?

- Sunfloro laboras hejme ... en la vendejo ... La patro malsanas.

- Sed ankaŭ vi estas ne tute sana. Mi vidas. Ne tia estas via vizaĝo, kiam vi estas en ordo.

- Počakaj trenutek ali pojdi v učilnico, kjer uči Marja Bulski. Poslovil se bom od Lekka in potem bom šel k njej.

- Sončnica čaka ... Ko Prijatelj neha govoriti, tudi Sončnica odide.

Medtem je Koluš pri Lekku se konča Marjina učna ura in ona sama je prišla, da bi srečala  Sončnico.

- Sončnica, dolgo te nisem videla. Si bolna?

- Sončnica dela doma ... v trgovini ... oče je bolan.

- Toda tudi ti nisi popolnoma zdrava. Vidim. To ni tvoj obraz, ko si v redu.

- Amiko foriras. Sunfloro malsanas ... kaj tie, tie - ŝi montras al sia koro - estas malbona, tre malbona sento,

- Koluŝ foriras. Ĉu? Kien?!

- Granda ŝipo venas sur la granda akvo kaj Amiko foriras ... for ... for ...

- Prijatelj odhaja. Sončnica je bolna ... in tukaj, tukaj – pokaže na svoje srce je slabo, zelo slabo počutje,

- Koluš odhaja. Res? Kam?!

- Velika ladja prihaja po veliki vodi in Prijatelj odhaja ... odhaja ... odhaja ...

Marja paliĝas. Jen, la fantomo de la morgaŭo jam montras sin. Koluŝ foriros, poste la aliaj kaj ankaŭ li. Ŝi rigardas al Sunfloro. Ties vizaĝo estas tiel senmova, ligna kiel ĝi estis ĉe la lito de Iĉio Pang. Subite Marja komprenas ĉion. La doloro ektranĉas ŝian koron. Ŝi vidas sin mem kaj sian sorton en la dolorrompita Sunfloro. La simpatio, la amo kaj kompato serĉas vortojn en la animo de Marja, sed ŝi diras nur du simplajn frazojn sen konsola forto.

Marja pobledi. Tukaj, duh jutra se že kaže. Koluš odhaja, potem drugi, in tudi on. Ona gleda Sončnico. Njen obraz je tako nepremičen, lesen, kakor je bil ob postelji Ičio Panga. Nenadoma Marja razume vse. Bolečina zareže v njeno srce. Ona vidi sebe in svojo usodo v od bolečine zlomljeni Sončnici. Sočutje, ljubezen in sočutje iščejo besede v duši Marje, vendar reče samo dva preprosta stavka brez tolažeče moči.

- Ne malĝoju ... La vivo estas tia.

En la okuloj de Sunfloro subite aperas la larmoj kaj ŝia voĉo petante muzikas.

- Ne žaluj ... Življenje je tako.

V očeh Sončnice se nenadoma prikažejo solze in njen glas zveni proseče.

- Sunfloro deziras kiso de la blanka bona fratino ... Unu kiso.

La du knabinoj ĉirkaŭprenas unu la alian. En ili la sama sento ploregas. Tiel la reveninta Koluŝ trovas ilin. Vortoj, belaj vortoj, bondeziroj kaj adiaŭo.

Marja longe rigardas al la malproksiĝantaj geamikoj. Ho, kiel ili malsimilas! La rompiĝema ĉina knabino kaj la granda, forta eŭropano. Vere, ili ne decas unu al la alia kaj tamen ... tamen la sama sento kunligas ilin depost la unua renkontiĝo. Dio, Dio, kia! vi kreis malsamajn homojn kaj kial vi metis en ilian koron la saman senton, kiu ne konas diferencon inter rasoj, religioj, nacioj, se ĝi renkontas parencan animon! Kial? Ho, kial, vi justa Dio?

- Sončnica želi poljub bele dobre sestre ... En poljub.

Obe dekleti se objameta. V njiju joče enak občutek. Tako ju je našel vračajoči Koluš. Besede, lepe besede, dobre želje in slovo.

Marja dolgo gleda na oddaljujoča prijatelja. Oh, kako sta različna! Krhko kitajsko dekle in velik, močan Evropejec. V resnici ne spadata skupaj in ampak … ampak enako čustvo ju povezuje od prvega srečanja. Bog, Bog, zakaj si ustvaril različne ljudi in zakaj si jim dal v njihova srca enako čustvo, ki ne pozna razlike med rasami, verami, narodi, če sreča sorodno dušo! Zakaj? Oh, zakaj, pravični Bog?

En la diokreda animo de Marja svarmas ribelaj demandoj. Ŝi dezirus forpeli ilin aŭ rifuĝi ien por ne pensi pri la morgaŭo, pri sia morgaŭo. Ĉu en la grandan ĉambron? Ne! Oni vidus, ke ŝi ploris kaj kion oni pensus? Hejmen! Hejmen al la kvar gefratoj! Ili estas ŝia estonteco.

La sorto estas kaprica. Ĝi kelkfoje karesas la turmentatan suferanton kaj per subita konsolo forpelas la doloron. Dum la tuta tago Marja tie estis hejme. Ŝi laboris en sia nova oficejo inter dikaj kontorlibroj. Ankaŭ tie ŝi tagmanĝis kaj de tie ŝi kuris al la posttagmeza kurso por instrui. Intertempe alvenis la delonge atendata patro. Li venis surprize, kiel ĉiam en ĉiu jaro unufoje.

V verujoči duši Marje rojijo uporniška vprašanja. Rada bi jih pregnala ali kam pobegnila, da ne bi mislila na jutri, na svoj jutri. Ali v veliko sobo? Ne! Videlo bi se, da je jokala in kaj bi si mislili? Domov! Domov k štirim bratom in sestram! Oni so njena prihodnost.

Usoda je muhasta. Včasih boža mučenega trpina in z nenadnim udobjem prežene bolečino. Ves dan je bila Marja tam doma. Delala je v svoji novi pisarni med debelimi računskimi knjigami. Tudi kosila je in nato stekla učit na popoldanski tečaj. V tem času je prišel dolgo pričakovani oče. Prišel je presenetljivo, kakor vsako leto enkrat.

Kiam Marja malfermas la pordon de la hejmo, ŝi vidas antaŭ si du pace sidantajn virojn: Paŭlon kaj lin, la amatan patron. Kvazau ŝi flugas al la brakoj de la patro, ĉirkaŭprenas lian kolon kaj kisas freneze lian vizaĝon, griziĝantajn harojn.

Ko Marja odpira vrata doma, vidi pred seboj dva mirno sedeča moška: Paula in njega, ljubljenega očeta. Kakor da poleti v roke očeta, objame njegov vrat in viharno poljublja njegov obraz, siveče lase.

- Patro ... Patreto ... Paĉjo, ci, ci kara, ci amata ... Dio, kiel bona vi estas!

- Mi volis sciigi vin kaj anstataŭ vi gvidi la instruan horon, sed li ne permesis - Nadai pardonpete klarigas al ŝi.

- Negrave! Nenio estas grava nun, kiam li, vi, ni ĉiuj estas kune ... Ho, kiel feliĉa mi estas! ... Sed en kiu lingvo vi parolis kun mia patro?

- Nun kelkajn vortojn ruse. Ni ne parolis. Ni rigardis unu la alian en silento. Via patrino parolis pri mi kaj la geknaboj ... ankaŭ ili montris laŭ propra maniero, ke mi ne estas fremda en via hejmo. La plej malgranda Valja, la eta timemulino, eĉ rifugis al mi de la patra kiso. Ŝin fortimigis la granda barbo de la paĉjo. Sed poste ...

- Ho, mi scias. Antaŭ du jaroj okazis same ... Jes, du jarojn vi ne estis hejme, patro.

Patro kaj filino komencas reciproke demandi, respondi. Nadai diskrete lasas ilin solaj kaj iras en la alian ĉambron por helpi laŭeble al la mastrino, kiu subite revigliĝis kaj nun ŝajnas pli juna kelkajn jarojn ol hieraŭ.

- Oče ... očka ... oči, ti, ti dragi, ti ljubljeni ... Bog, kako dober si!

- Hotel sem ti povedati in namesto tebe voditi tečaj, vendar ni dovolil – ji Nadai proseče pojasni.

- Ni važno! Nič ni zdaj pomembno, ko smo on, ti, mi vsi skupaj ... Oh, kako sem srečna! ... Ampak, v katerem jeziku si govoril z očetom?

- Samo nekaj besed v ruščini. Nisva govorila. Gledala sva se med seboj v tišini. Tvoja mama je govorila o meni in fantje in dekleta ... tudi oni so pokazali na svoj način, da nisem tujec v vašem domu. Najmanjša Valja, drobna strahopetnica, je pobegnila k meni od očetovega poljuba. Prestašila jo je velika očkova brada. Potem pa ...

- Oh, saj vem. Pred dvema letoma je bilo isto ... Da, dve leti, niste bili doma, oče.

Oče in hči sta se začela medsebojno spraševati, si odgovarjati. Nadai ju diskretno pusti sama in gre v drugo sobo, da bi po možnosti pomagal gospodinji, ki je nenadoma oživela in zdaj se zdi nekaj let mlajša ko včeraj.

Subite malfermiĝas la pordo. Kvazaŭ kure Marja venas en la ĉambron. Ŝi estas tute pala, sed kiam ŝia rigardo renkontas tiun de Nadai, ŝi facile ekĝemas.

- Kio okazis? - li demandas.

- Nenio ... Dank' al Dio, nenio - kaj la koloro de la vivo denove revenas al ŝiaj vangoj - iomete mi ektimis, ke vi foriris sen adiaŭo.

- Vi, infano! Neniam mi foriris sen adiaŭo kaj neniam mi foriros.

La rigardo de Marja longe, iom dolore profundiĝas en tiun de Nadai.

- Kiu scias? - ŝi diras mallaŭte, kvazaŭ spire - Eble estus pli bone, pli facile sen adiaŭo.

Nenadoma se odprejo vrata. Marja skoraj priteče v sobo. Bila je popolnoma bleda, toda ko se je njen pogled srečal iz Nadaiovim, ona olajšano zastoka.

- Kaj se je zgodilo? - on vpraša.

- Nič ... Hvala bogu, nič - in barva življenje se spet vrne na njena lica - malo sem se ustrašila, da si odšel brez slovesa.

- Ti, otrok! Nikoli nisem šel brez slovesa in nikoli ne bom šel.

Marjin pogled se dolgo, nekako boleče potopi v Nadaiovega.

- Kdo ve? – reče nežno, ko da bi dihnila - Morda bi bilo bolje, lažje brez slovesa.

Ĉapitro 11: Adiaŭ Siberio!

Poglavje 11: Zbogom Sibirija!

La suno ankoraŭ varme brilas, sed la aŭtuna vento jam portas kun si la spiron de la proksimiĝanta vintro. Polvonuboj, pelataj de la vento, dancas, kuras, jen ekkuŝas, jen denove levas sin sur la stratoj.

La grandaj militkaptitejoj iom post iom senhomiĝas, la esperantaj societoj senmembriĝas. La vivo estas malpli vigla. En Oktobro preskaŭ ĉiusemajne alvenas ŝipoj kaj la adiaŭaj kunvenoj fariĝas pli oftaj. Sed la malnovaj geamikoj, escepte la forirantan Koluŝ, ankoraŭ estas kune. Nur Sunfloron oni ne povas vidi. Depost tiu tago neniu vidis ŝin, onidire eĉ ne ŝia patro. Kien ŝi malaperis? Kiu scias?

Sonce še vedno vroče sije, ampak jesenski veter že prinaša s seboj dih bližajoče se zime. Prašni oblaki, nošeni z vetrom, plešejo, se premikajo, se poležejo ter se spet dvignejo na cestah

Velika ujetniška taborišča se postopoma praznijo, esperantska društva  imajo vse manj članov. Življenje je manj živahno. Oktobra skoraj vsak teden pridejo ladje in poslovilna srečanja postajajo pogostejša. Ampak stari prijatelji in prijateljice, razen Koluša, ki je odšel, so še vedno skupaj. Le Sončnice ni mogoče videti. Ta dan je nihče ni videl, pravijo, še njen oče ne. Kam je izginila? Kdo ve?

La maljuna ĉino lignovizaĝe, ŝajne indiferente sidas sur la strato antaŭ la pordo de sia komercejo kaj pipfumas, kvazaŭ nenio estus okazinta. Surda homo estas filozofo. Li aŭskultas, sed jam ne plu aŭdas la matenan koncerton: la ĉinaj soldatoj vane trumpetas por li en la kazernoj. Li aŭskultas la vesperan koncerton: la kanto kaj muziko de la ĉinaj aktoroj en la teatro ne plu atingas liajn orelojn. Li nur sidas kaj pipfumas.

Star kitajski obraz, kot lesen, nezainteresiran sedi na ulici pred vrati svoje prodajalne in kadi pipo, ko da se ni nič zgodilo. Gluh človek je filozof. Posluša, vendar ne sliši več jutranjega koncerta, ki ga kitajski vojaki zaman igrajo zanj v vojašnici. Posluša večerni koncert, pesmi in glasbe kitajskih igralcev v gledališču, ne dosežejo več njegovih ušes. Samo sedi in kadi pipo.

En la militkaptitejo multaj kazernoj staras malplenaj. Nadai ne instruas plu. Li regule vizitas la kunvenojn kaj ĉiutage pasigas kelkajn horojn kun la geamikoj, kiujn li baldaŭ estas forlasonta. Marja kaj Lekko instruas fervore.

V ujetniškem taborišču so številne vojašnice prazne. Nadai ne poučuje več. Redno obiskuje sestanke in dnevno preživi nekaj ur s prijatelji, ki jih bo kmalu zapustil. Marja in Lekko nestrpno učita.

Marja havas turmentajn tagojn. Ŝia taglibro estas plena de plendaj kaj ribelaj pensoj. Ŝi havas nur unu esperon, ke en tiu ĉi jaro jam ne plu venos ŝipo por la militkaptitoj kaj nur printempe povos foriri tiuj, kiuj restis en la kazernoj. Oni diras tion. Ankoraŭ unu vintro, printempa vintro por ŝi. Poste ja venos vintraj printempoj. Ŝi sentas tion. Ho, se ŝi povus haltigi la tempon!

Marja ima težke dneve. Njen dnevnik je poln jadikovanja in uporniških misli. Ima samo eno upanje, da v tem letu ne bo več prišla ladja po vojne ujetnike in samo spomladi lahko odidejo tisti, ki so ostali v vojašnici. Tako pravijo. Še ena zima, pomladna zima zanjo. Potem bodo prišle zimske pomladi. Čutila je to. Oh, če bi lahko ustavila čas!

Sed la tempo estas nehaltigebla, la sorto estas senindulga. En iu mateno telegramo alvenas al la komandanto de la militkaptitejo kaj denove por sescent hejmsopirantoj ĝi realigas la milfoje prisonĝitan revenon al la patrolando ... Kaj Nadai estas inter ili.

Ampak čas je neustavljiv, usoda je neusmiljena. Nekega jutra prispe telegram poveljniku ujetniškega taborišča in spet za šeststo po domu hrepenečih uresniči tisočkrat sanjano vrnitev v domovino ... in Nadai je med njimi.

Jen, tamen alvenis tiu ŝipo. La lasta ŝipo en la jaro. Ne gravas! Ĝi estas ne granda. Ne ĉiuj povas iri per ĝi. Ne grave! La homoj freneze ĝojas, kure adiaŭas. Morgaŭ okazos la enŝipiĝo en Vladivostok. Ek al la stacidomo! Hejmen! Hejmen! Ho, ĉiopova Dio, fine post kvar, kvin, ses jaroj, post militaj kaj revoluciaj teruraĵoj hejmen! Ek! Rapidu, rapidu! La vagonaro jam estas irpreta. Hejmen! Ek al la paco! Adiaŭ Siberio!

Nadai ne estas inter la freneze ĝojantoj. Li apartenas al tiu grupo de la forirontoj, kies koron disduigis la Vivo. Unu duono de tiu koro malespere kroĉiĝas al tiu ĉi sanga tero de la suferoj kaj teruroj; la alia duono vokas, postulas lin al la malproksima hejmo. Li devus diri nur unu vorteton kaj li povus resti ĉi tie. Ankoraŭ centoj volonte irus anstataŭ li. La lasta ŝipo en la jaro! La lasta ŝipo!

Evo, vendar je prišla ta ladja. Zadnja ladja v tem letu. Ni važno! Ni velika. Vsi ne morejo oditi z njo. Ni pomembno! Ljudje se noro veselijo, hitro se poslavljajo. Jutri bo potekalo vkrcavanje v Vladivostoku. Na postajo! Domov! Domov! O, vsemogočni Bog, končno po štirih, petih, šestih letih, po vojnih in revolucionarnih grozotah domov! Gremo! Pohitite, pohitite! Vlak je že pripravljen za odhod. Domov! Gremo k miru! Zbogom Sibirija!

Nadai ni med noro veselečimi se. Pripada tisti skupini odhajajočih, katerih srce je razdvojilo življenje. Polovica tega srca se obupno oklepa te krvave zemlje trpljenja in grozot; druga polovica ga kliče in zahteva v daljnji dom. Rekči bi moral samo eno besedico in bi lahko ostal tu. Še vedno bi  jih stotine hotelo iti namesto njega. Zadnja ladja v letu! Zadnja ladja!

La dua duono de la koro estas la pli forta. Li decidas iri kun la aliaj. La maro ne nur disigas, sed ĝi estas ankaŭ vojo por retrovi la amikon. Hejmen, hejmen - krias la sento en li. Unue reordigi ĉion en la hejmo kaj poste ... Jes, poste li jam scios, kion fari!?

Nadai kuregas en la urbon. Rekte al la kontoro, kie Marja laboras. Ekvidante lin ŝi paliĝas, kvazaŭ ŝi antaŭsentas la kruelan sortobaton, kiun lia apero signifas en tia nekutima frua horo.

- Marja, post du horoj ekiros nia vagonaro al Vladivostok kaj morgaŭ onidire okazos la enŝipigo - li diras simple kaj tamen tiel kruele.

Ho, la ĝojanto ofte estas kruela kaj Marja vidas en liaj okuloj la saman ĝojbrilon, kiun ŝi iam estis vidanta en la okuloj de la foriranta Koluŝ.

- Kaj kion nun? ... Kien nun? - ŝi demandas malespere. Ŝia voĉo estas tre mallaŭta, ŝiaj lipoj plore tremetas.

- Kien? Al la klubejo kaj poste al via hejmo. Mi ne iros plu al la militkaptitejo. Miaj kamaradoj zorgos pri miaj pakaĵoj. Mi petis ilin.

La ĉefo de Marja kompreneme konsentas pri kelkhora libertempo. Ili senvorte rapidas tra la bone konataj stratoj al la lernejo, kie nun troviĝas la klubejo de la esperanto societo. Nadai pense adiaŭas de ĉio: de la stratoj, de la domoj, de la primitiva ligna trotuaro, de la "urba parko", de ĉiu konata kaj nekonata vizaĝo sur la stratoj. Li adiaŭas kaj lia mano tenas forte, kvazaŭ spasme ŝian manon.

Druga polovica srca je močnejša. Odloči se, da gre z drugimi. Morje ne le ločuje, toda je tudi pot, da bi spet našli prijatelja. Domov, domov – vpije občutek v njem. Najprej preurediti vse doma in potem ... Ja, potem bo že vedel, kaj storiti!?

Nadai hiti v mesto. Naravnosgt v pisarno, kjer Marja dela. Ko ga zagleda pobledo, ko da čuti vnaprej kruti udarec usode, kar pomeni njegov prihod v tej nenavadni zgodnji uri.

- Marja, v dveh urah bo odpeljal naš vlak v Vladivostok, in jutri bo menda potekalo vkrcanje - pravi preprosto in vendar tako kruto.

Oh, ta, ki se veseli, je pogosto krut, in Marja vidi v njegovih očeh isti lesk radosti, ki ga je nekoč bila videla v očeh odhajajočega Koluša.

- In kaj zdaj? ... Kam zdaj? - je obupano vprašala. Njen glas je zelo tih, njene ustnice se jokajoče tresejo.

- Kam? V klub in nato na tvoj dom. Ne bom šel več v taborišče vojnih ujetnikov. Moji tovariši bodo poskrbeli za mojo prtljago. Sem jih prosil.

Vodja Marje  se razumevajoče strinja z nekaj urami prostega časa. Brez besed hitita skozi dobro znane ulice v šolo, kjer je zdaj klub esperantskega društva. Nadai se v mislih poslavlja od vsega: ulic, hiš, primitivnega lesenega pločnika, "mestnega parka", od vsakega znanega in neznanega obraza na ulicah. Poslavlja se in njegova roka močno skoraj krčevito drži njeno roko.

Ili preterpasas la iaman hejmon de Iĉio Pang. Nadai salutas lian patron. La maljuna ĉino sen resaluto sidas plu kaj pipfumas. Lia rigardo direktiĝas ien al la fora malproksimo.

En la klubejo la famo pri la foriro de Nadai jam estis alvenanta antaŭ lia apero kaj la geamikoj decidis, ke kelkaj, kiuj povas, vojaĝos al Vladivostok por diri koran adiaŭon al la instruisto kaj fondinto de la societo. La membroj de la unua kurso estas tre silentaj. La prema humoro havas efikon ankaŭ al la aliaj membroj ... Kaj denove vortoj, vortoj, koraj bondeziroj.

Gresta mimo nekdanjega doma Ičio Panga. Nadai pozdravi njegovega očeta. Stari Kitajec brez odziva sedi in kadi pipo. Njegov pogled je usmerjen nekam v daljavo.

V klubu so govorice o odhodu Nadaia prispele že pred njegovim prihodom in prijatelji so se odločili, da bodo nekateri, ki morejo, potovali do Vladivostoka, da bi se prisrčno poslovili od učitelja in ustanovitelja društva. Člani prvega tečaja so zelo tihi. Težko razpoloženje vpliva tudi na druge člane ... in spet besede, besede, prisrčne želje.

La maljuna Kuratov kortuŝite premadas la manon de Nadai.

- Frato, ne forgesu nin kaj estu sana!

Li ne povas paroli pli. La kutima oratoraĵo haltas ĉe lia gorĝo premata de emocio. Li ĉirkaŭprenas kaj kisas lin. Unu post la alia la malnovaj geamikoj paŝas al li kaj ili donas la adiaŭan kison. La okuloj de Nadai ne ridas plu. La ĝojo dronas en malĝojajn pensojn.

Stari Kuratov prisrčno stiska roko Nadaiu.

- Brat, ne pozabi nas in bodi zdrav!

Ne more govoriti kaj več. Običajna zgovornost se ustavi v grlu, stisnjenem od čustev. Objame ga in ga poljubi. Drug za drugim hodijo stari prijatelji mimo njega in mu dajejo poslovilni poljub. Oči Nadaia se ne smejejo več. Veselje se utopi v žalostnih mislih.

Ĉiu ŝtele rigardas al Marja. Ŝi staras senmove kaj ŝia pala vizaĝo estas tiel rigida, kiel iam tiu de Sunfloro. Larmoj ne estas en ŝiaj okuloj. Ĉio, kion ŝi vidas, rememorigas al ŝi la unuan poemon de Iĉio Pang. Ĝin ĉiuj lernis ja parkere.

Vsi kradoma gledajo Marjo. Stoji nepremično in njen bled obraz je tako nepremičen, kakor nekoč Sončničin. Solza ni v njenih očeh. Vse, kar vidi, jo spominja na prvo pesem Ičio Panga. Vsi so se je naučili na pamet.

Kaj Iĉio Pang pravas. Nur tiu neniam sentas sin frato, kiu mem ne volas vidi fraton en la alia homo.

In Ičio Pang ima prav. Samo tisti se nikoli ne počuti kot brat, ki sam noče videti brata drugem človeku.

***

***

La granda nigroventra ŝipo staras ĉe la bordo de la haveno. Sur la kajo mil ducent iamaj militkaptitoj atendas laŭvice sian enŝipigon.

Bogatireva, Tkaĉeva, Kuratov kaj Lekko staras apud la forirontoj. Nadai kun sia amiko Ŝaroŝi parolas al Vonago, kiu venis kun sia helpnotario por adiaŭi.

Marja ne venis. Ŝin retenas la kontora laboro. Sed almenaŭ ŝi estus povinta sendi kelkvortan saluton. La geamikoj ja venis per la posta vagonaro. Nadai pensas nur pri ŝi kaj pri la hieraŭa tago. Ilia disiĝo estis tiel stranga. En ŝia hejmo li dankis al ŝia patrino pro la bonkoreco, per kiu ŝi donis familian varmon al la senhejmulo en Siberio. La malsana virino malgaje karesis liajn harojn, diris kelkajn vortojn en la pola lingvo. Li kisis la infanojn. Orela, Tadeusz, Erna senvorte, nur per malĝoja rigardo, ĉirkaŭprena alpremiĝo diris "feliĉan vojaĝon". Nur la plej malgranda Valja ekploris kaj preskaŭ sufokis lin per siaj infanaj braketoj.

- Antaŭ monato paĉjo kaj nun vi. Kiu restos kun ni? - Ŝi plendis tiel korŝire, kiel nur infano povas.

Kaj poste ek al la stacidomo rapide, kure. Nadai parolis, parolis. Marja silentis. Nur ĉe la stacidomo, antaŭ la envagoniĝo ŝi retrovis sian voĉon.

Velika črnotrebušna ladja leži ob pomolu pristanišča. Na pomolu tisoč dvesto nekdanjih vojnih ujetnikov v vrsti čaka na svoje vkrcanje.

Bogatireva, Tkačeva, Kuratov in Lekko stojijo poleg odhajajočih. Nadai s svojim prijateljem Šárošijem govori z Vonago, ki se je s svojim notarskim pomočnikom prišel poslovit.

Marja ni prišla. Zadržuje jo delo v pisarni. Ampak mogla bi vsaj poslati nekaj besed v pozdrav. Prijatelji so prišli z naslednjim vlakom. Nadai razmišlja le o njej in o včerajšnjem dnevu. Njuna ločitev je bila tako čudna. V njenem  domu se je zahvalil njeni materi za dobrosrčnost, s katero je dala družinsko toplino brezdomcu v Sibiriji. Bolna ženska je žalostno pobožala njegove lase, povedala nekaj besed v poljskem jeziku. Poljubil je otroke. Orela, Tadeusz in Erno so brez besed, samo z žalostnim pogledom in tesnim objemom dejali: "Srečno pot". Le najmanjša Valja je zajokala in ga skoraj zadušila z otroškimi ročicami.

- Pred mesecem očka in zdaj ti. Kdo bo ostal z nami? - Ona je tožila tako srce trgajoče, kakor more le otrok.

In potem sta hitro odhitela na postajo, v teku. Nadai je govoril, govoril. Marja je molčala. Le na postaji, pred vstopom v vagon, je spet našla svoj glas.

- Atentu, kara! Se vi fartos malbone, tuj ekkuŝu! Kontraŭ marmalsano onidire tio estas la plej bona rimedo.

- Mi ne timas la maron. Ĝi estas tiel bela, tiel mistera. Mi amas ĝin.

- Jes... Vi amas ĝin kaj mi... Dio estu kun vi!

Subite ŝi manpremis forte, poste liberigante sian manon ŝi forkuris kaj kuris nererigardante kaj ŝi kuris nehaltigeble.

Jen tio okazis hieraŭ kaj nun ... nun baldaŭ ili ĉiuj estos for. Jam la unuaj vicoj ekiras. Kelkaj kamaradoj jam apogante sin al la balustro sur la ferdeko parolas ŝerce al la surborde starantoj.

Ankaŭ la vico de Nadai ekiras kaj en tiu momento fraŭlino Tkaĉeva ŝovas leteron en lian manon.

- Pazi, dragi! Če se boš počutil slabo, se takoj uleži! Pravijo, da je to najboljša rešitev proti morski bolezni.

- Ne bojim se morja. Je tako lepo, tako skrivnostno. Rad ga imam.

- Da ... rad ga imaš in jaz ... Bog bodi s teboj!

Nenadoma je močno stisnila njegovo roko, nato jo je spustila in stekla proč, brez ustavljanja in ne gledajoč nazaj.

Glej, to se je zgodilo včeraj in zdaj ... zdaj bodo vsi odšli. Prve vrste so že vstopile. Nekateri tovariši se že nagibajo čez stebričke na palubi in se šalijo s spodaj stoječimi.

Tudi Nadaieva vrsta vstopa in v tem trenutku mu gospodična Tkačeva potisne pismo v roko.

- De Marja ... Ŝi diris, ke en la lasta minuto mi transdonu ĝin. Estu feliĉa kaj sana, kara instruisto nia!

La koro de Nadai forte ekbatas. Ĉu pro subita konsolo aŭ terura doloro? Li mem ne scias.

- Od Marje ... Rekla je, naj ga izročim v zadnji minuti. Bodite srečni in zdravi, dragi naš učitelj!

Nadaievo srce močno utripa. Ali zaradi nenadne utehe in grozne bolečine? Sam ne ve.

***

***


La ŝipo pasas ... pasas ... Longan strion ĝi lasas post si en la senlima akvo ... sed la ondoj venas kaj forviŝas la postsignon. La maro estas tiel glata en la malproksimo, kvazaŭ la ŝipo neniam estus tranĉinta ĝian supron.

Nadai sidas sur la ferdeko ĉe la poŭpo de la ŝipo kaj rigardas la longan strion. Lia mano, inerte kuŝanta sur lia genuo, tenas la multfoje legitan leteron de Marja. Jam tagoj pasis, tamen li ĉiam reprenas kaj relegas ĝin, kvankam li jam konas parkere ĉiun frazon ĝian.

"Adiaŭ, Amiko, vi kara, karega, Vi, pli bela duono de mia animo! Adiaŭ! Kaj ne koleru, ke mi senkise forkuris de vi. Mi tiel sentis, ke mi estus mortinta inter viaj brakoj kaj mi devis pensi pri miaj malsana patrineto kaj kvar preskaŭ orfaj gefratoj. Pardonu min!

Pro la instruo, pro la konsola bela sento akceptu mian profundan larman dankon kaj estu konvinkita, ke via disĉiplino gardostaros ĉe la stelhava koro de Iĉio Pang ĝis la lasta bato de sia propra koro.

La dia favoro akompanu viajn paŝojn! Adiaŭ, amiko! Ĝis tombo anime via: Marja."

Kaj Nadai komencas senti, ke la maro estas senkora, kruela monstro... Ondoj venas, forviŝas eĉ tiun strian postsignon kaj ĝi estos tiel glata, kvazaŭ nenio estus tranĉinta ĝian supron ... Adiaŭ, Siberio!

Ladja plove ... plove ... dolgo sled pušča za seboj v brezmejnem vodovju ... toda valovi prihajajo in brišejo sled. Morje je tako gladko v daljavi, ko da ladja nikoli ne bi rezala njegove površine.

Nadai sedi na palubi pri krnu in gleda dolgo sled. Njegova roka, lenobno ležeča na njegovem kolenu, drži večkrat prebrano Marjino pismo. Že dnevi so minili, vendar ga vedno ponovno vzame in znova prebere, čeprav že zna na pamet vsak njegov stavek.

"Zbogom, prijatelj, dragi , najdražji, lepša polovica moje duše! Zbogom! In ne bodi jezen, da sem brez poljuba pobegnila od tebe. Tako sem se počutila, da bi umrla v tvojih rokah in sem moral razmišljati na mojo bolno mater in štiri skoraj osirotele brate in sestre. Oprosti mi!

Za pouk, za tolažilno lepa čustva sprejmi mojo zahvalo v globokih solzah in bodi prepričan, da bo tvoja učenka varovala Ičio Pangovo srce z zvezdo do zadnjega utripa lastnega srca.

Božja naklonjenost naj spremlja tvoje korake! Zbogom, prijatelj! Do groba duševno tvoja: Marja ".

In Nadai začenja čutiti, da je morje brezsrčna, kruta pošast ... Valovi prihajajo, brišejo tudi to črto sledi in bo tako gladko, ko da nič ni razelo njegove površine ... Zbogom, Sibirija!

 

 

 

Baghyjeva knjiga za esperantske začetnike in slovenski prevod Milana Jarnoviča…

 

 

Kakor pri tisočih, morda stotisočih privržencev in uporabnikov mednarodnega jezika, je tudi zame, bilo mi je 16 let, bil zgodovinski romanček LA VERDA KORO (Zeleno srce) madžarskega esperantskega pisatelja Julia Baghyja prva esperantska knjiga, ki sem jo prebral in razumel in po njenem branju ta jezik doživel kot svojega. Ne vem, kako je glede tega pri drugih, a pomisel, da bi bil esperanto zame »tuj jezik«, mi je povsem tuja. In najbrž ima močan delež v tem občutju prav knjiga Julia Baghyja.

Julio Baghy se je rodil v madžarskem mestu Szeghed v letu 1891 staršema z gledališkim poklicem. Tudi sam je študiral na igralski akademiji in postal igralec in režiser. V letu 1911, torej v starosti 20 let, je odkril esperanto, takoj doumel njegovo globljo zamisel in se mu pridružil. Po vrsti pesniških zbirk, romanov in drugih literarnih prispevkov, je leta 1937 objavil knjigo, ki naj bi služila osebam, ki so končale tečaj, a jezikovno še ne dosegajo ravni, ki je potrebna za branje literature v višjem pomenu te besede. Tako je nastal nekoliko romantično obarvan roman LA VERDA KORO, v katerem opisuje lastne izkušnje iz bivanja v ruskem ujetništu v času prve svetovne vojne in še dve leti po njej, ko Rusijo pretresa državljanska vojna med Leninovimi pučisti in carju zvestimi ostanki ruske vojske. V pripovedi bo današnji bralec doživel tudi zgodovinsko presenečenje, saj taborišča za vojne ujetnike – Baghy je bil kot Madžar zajet v funkciji častnika avstroogrske vojske – niti malo ne spominjajo na taborišča, ki jih je na istem območju pozneje postavila sovjetska komunistična oblast. Carski režim ni bil svoboden in demokratičen, a vendar je tedaj še vladala človečnost v ravnanju z ujetniki, o čemer pozneje ni več nobene sledi.

Glavni junak romana je pravzaprav jezik esperanto, saj so nekateri ujetniki prinesli s seboj tudi zamisel in znanje mednarodnega jezika in so ga začeli poučevati med tovariši v jetništvu, ki so pripadali številnim narodom in jezikom.

Knjiga je zasnovana tako, da se začenja s preprostimi enopovednimi stavki, nato pa se počasi prelije v normalno leposlovno besedilo. Posamezna poglavja so v običajni izdaji opremljena z didaktičnimi vprašanji, s povzetki iz uporabljene slovnice in slovarčkom uporabljenih besed, saj je bila knjiga namenjena predvsem utrjevanju in poglabljanju jezikovnega znanja. Prevajalec Jarnovič je v slovenskem prevodu te dodatke izpustil, enako pa je okrajšana tudi esperantska izvirna verzija.

Knjiga LA VERDA KORO je poleg esperantskega prevoda Biblije mogoče najbolje prodajana in najpogosteje ponatisnjena esperantska knjiga vse do zdaj. Tedaj še ni veljal ukaz, slišan iz nekega sicer dokaj neuspešnega mesta v Evropi, kar zadeva esperanto, da Bog v esperantskih zadevah nima kaj iskati. Zato bo bralec soočen z dejstvom takrat še obstoječe visoke civiliziranosti in kulturne ravni, da o verski ne govorimo, ko junaki prebirajo Biblijo, se zahvaljujejo Bogu in o njem sproščeno govorijo, saj je tudi temeljna ideja mednarodnega jezika utemeljena v isti knjigi, ki jo je pobudnik dr. Zamenhof tudi prevedel (Staro zavezo) iz izvirne hebrejščine v esperanto. Ideja esperanta je utemeljena v 11. poglavju 1. Mojzesove knjige, kjer je jezikovna enotnost sveta prikazana kot nekaj dobrega, človeški greh in prevzetnost, uprispodobljena z babilonskim stolpom, pa privedeta stvari tako daleč, da Bog poseže v dogajanje in ljudem zmede njih jezik, kar je začetek ne le današnjega mnoštva jezikov (6-7 tisoč), ki jo je svet doslej premagoval z novimi krivicami, ko so močnejši narodi manjšim in šibkejšim vsiljevali svoj jezik in jim kratili pravico do lastnega, a tudi začetek še težje posledice te grešnosti, ko med narodi prevladuje sovraštvo in jezik drugega, predvsem, če je ta manjši, postane v mojih ušesih neprijeten izziv. Zamenhofova zamisel temelji na alternativi tej krivični ureditvi, ta alternativa pa je jezikovna pravičnost, ki je mogoča le tako, da vsakdo svobodno ohranja svojo materinščino, razumevanje med njimi pa omogočimo s skupnim narodno nevtralnim jezikom za vse. V Baghyjevi knjigi je ta povezava med biblijsko pripovedjo in Zamenhofovim poskusom, kako to vprašanje pravično razrešiti, še dovolj vidna in občutena.

Eden še vedno najbolj priljubljenih in branih esperantskih pisateljev, Julio Baghy (po madžarsko: Gyula Baghy), je vse svoje življenje posvetil tako širjenju in poučevanju esperanta, kakor tudi pisanju poezije in proze v tem jeziku. Tu so naštete njegove knjižne izdaje po letih izida:

 

1923, Preter la vivo. Poemaro, Budapest, Literatura Mondo

1925, Viktimoj. Romano el la vivo de siberiaj miltkaptitoj, Budapest, Hungara Esperanto Instituto

1926, Pilgrimo. Poemaro, Budapest, avtor

1927, Dancu, marionetoj! Novelaro, Budapest, avtor

1929, Migranta plumo (gledališka besedila, novele, pesmi), Budapest, Hungarlanda Esperanta Societo

1930, Hura! Ne romano, nur grimaco, Budapest, Literatura Mondo

1931, Printempo en la aŭtuno. Rakonto pri dolĉe melankolia rakonto, Köln, Heroldo de Esperanto

1933, Sur sanga tero. Mozaikromano. Nadaljevanje romana "Viktimoj", Budapest, Szalai

   La vagabondo kantas. Simplaj versoj, Budapest, Szalay

   Verdaj Donkiĥotoj, Budapest, Szalay

1934, La teatra korbo. Senpretenda babilado, Leiden

1937, La verda koro. Facila romaneto el la vivo de esperantistoj en Siberio por komencantoj, por daŭrigaj kursoj, Budapest

1958, Sonĝe sub pomarbo. Triakta lirika komedio en ses fantaziaj bildoj, La Laguna, Régulo

1967, Eterna printempo

1970, Aŭtuna foliaro. Poemaro, Oosaka, Pirato

1977, En maskobalo. Kvin unuaktaĵoj, Budapest, Hungara Esperanto-Asocio

 

Umrl je v Budimpešti leta 1967.

 

A zakaj prevod v slovenščino, saj je knjiga vendar bila napisana posebej za tiste, ki so se že naučili osnov esperanta? Vprašanje je res upravičeno, a prav tako je upravičena tudi odločitev Milana Jarnoviča, da se tega prevajanja loti in ga izpelje do konca. Če bi šlo za običajno literarno delo, potem bi bilo kvečjemu smiselno tak prevod izdati v posebni knjigi, samo za slovensko beroče občinstvo. A tedaj bi prevod moral biti narejen po zakonitostih leposlovnega prevajanja, kjer bi si prevajalec lahko dovolil nekatere svoboščine in kjer je odločilno oblikovanje izrazov v ciljnem jeziku. Tu pa je funkcija prevoda čisto drugačna, namreč didaktična. Bralec naj bi v slovenskem prevodu kakor v zrcalu uzrl način, kako misli ta, ki govori ali piše v esperantu. Torej mora biti prevod ne literarno svoboden, ampak skoraj dobeseden, saj je primerjava, iz katere se je mogoče učiti misliti po esperantsko, mogoča samo v čim večji zvestobi izvirniku. To pa pomeni, da je prevajalec moral marsikje žrtvovati lepoto in celo slogovno pravilnost slovenskega jezika. Ta prevod je v osnovi namenjen istemu cilju, kakor pisateljev izvirnik: izpopolnjevanju v mednarodnem, torej ne v slovenskem jeziku. Zato naj bralec ne bo presenečen, če bo tu in tam naletel na nerodne slovenske formulacije, ki bi jih lektor v literarnem prevodu sicer označil rdeče in predlagal boljšo obliko – a prav taka neustrezna slovenska formulacija pokaže na posebnosti esperantskega jezikovnega izražanja.

Metoda, ki je uporabljena v tej dvojezični izdaji je metoda tim. medvrstičnega prevajanja, ki je bila zelo popularna že v polovici 19. stoletja. Tu sicer besedilo ni postavljeno v doslednosti tiste stare, a odlične metode, po kateri so se naši predniki učili tudi latinščine in grščine, ko je bil namreč isti stavek postavljen najprej v izvirniku, spodaj v didaktičnem, pod tem pa še v smiselnem in lepem prevodu. V tej srednji vrstici je študent lahko v svojem jeziku razbral strukturo jezika, ki se ga uči, česar v lepem prevodu ne bi mogel videti. Metodo je vnovič oživila nemška andragoginja Vera F. Birkenbihl, ki je spet uvedla metodo učenja jezikov z medvrstičnim prevajanjem. Tudi računalniški programi za prevajanje Biblije iz izvirnih jezikov, uporabljajo bistvene elemente te metode, kakor recimo: hebrejsko – dobesedno angleško – pravilno angleško. Tako je med izvirnim besedilom v hebrejščini ali v novozavezn grščini in sodobnim pravilnim prevodom vzpostavljen strukturni most medvrstičnega dobesednega prevoda.

Kdor bo tako bral to knjigo in branje spremljal s posebnim, didaktično prirejenim prevodom Milana Jarnoviča, se bo naučil več esperanta, kakor pa s prebijanjem skozi esperantske slovnice in stilistične študije.

 

Vinko Ošlak